Artykuł został opublikowany w ramach programu KPO dla Kultury, finansowanego z Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO), realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca.
Literatura źródłowa:
- J. Pichura – Literatura akordeonowa. Rys historyczny do roku 1980, Wydawnictwo Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w Katowicach, seria III: Skrypty, nr 2, Katowice 1985.
WIEDZA W PIGUŁCE – najważniejsze rzeczy, które warto zapamiętać z tego tekstu
- Pierwsza szkoła gry na akordeonie ukazała się już w 1831 r., zaledwie dwa lata po uzyskaniu patentu przez Demiana
- Najwcześniejsze publikacje miały charakter samouczków – nastawionych na szybkie opanowanie gry, często bez znajomości nut
- W początkowym okresie na akordeonie wykonywano głównie muzykę przeznaczoną pierwotnie na inne instrumenty lub głos
- W Ameryce Południowej kluczową rolę odegrał bandoneon, szczególnie w rozwoju tanga argentyńskiego
- Po I wojnie światowej akordeon z klawiaturą fortepianową stał się podstawowym instrumentem zespołów rozrywkowych w Europie
- Pierwsze ważne dzieła oryginalne na concertinę powstały w połowie XIX w., m.in. koncert i sonata Bernharda Molique’a
Akordeon jako zjawisko muzyczne XIX wieku
Akordeon rozpowszechnił się w Europie niezwykle szybko, znajdując miejsce niemal we wszystkich gatunkach muzyki. Tempo jego popularyzacji stanowiło ewenement w historii muzyki – w ciągu kilkunastu lat od uzyskania patentu instrument wszedł do powszechnego użytku i zaczął funkcjonować równolegle w muzyce ludowej, miejskiej i rozrywkowej.
W Rosji akordeon przeniknął do muzyki ludowej, stając się jej integralną częścią. We Francji przyjął się przede wszystkim w środowisku miejskim, natomiast w Austrii zdobył ogromną popularność – nie tylko w zespołach folklorystycznych. Charakterystyczne dla tego obszaru były zespoły złożone z dwojga skrzypiec, gitary i akordeonu, wykonujące muzykę popularną. Twórcą takiego modelu zespołu był skrzypek Johann Schrammel – kompozytor licznych pieśni, tańców i marszów.
Pierwsze szkoły gry i charakter repertuaru
Już w 1831 roku, zaledwie dwa lata po uzyskaniu patentu przez Cyrillusa Demiana, ukazała się we Francji pierwsza szkoła gry na akordeonie autorstwa Pichenota. Rok później w Wiedniu opublikowano „Szkołę gry na akordeonie” Adolpha Müllera. Były to publikacje o charakterze użytkowym, nastawione na szybkie opanowanie podstaw gry.
W połowie XIX wieku szkoły akordeonowe zaczęto wydawać również w Rosji. Najwcześniejsze zachowane wydanie to „Szkoła na harmonię fletową” M. Mariksa z 1860 roku. W kolejnych latach ukazywały się następne podręczniki autorstwa m.in. N.M. Kulikowa, K. Chwatały oraz I. Tielietowa, obejmujące zarówno akordeon, jak i różne odmiany harmonii.
Wszystkie te szkoły miały charakter samouczków. Zawierały podstawowe wskazówki metodyczne oraz repertuar oparty na łatwych opracowaniach popularnych arii, romansów, pieśni i melodii ludowych. Często stosowano zapisy cyfrowe pod nutami, odpowiadające klawiszom, co umożliwiało grę bez znajomości notacji muzycznej. System ten zarzucono dopiero na początku XX wieku, choć utrzymał się dłużej w instrumentach diatonicznych.
Od adaptacji do pierwszych dzieł oryginalnych
W pierwszym okresie na akordeonie wykonywano niemal wyłącznie muzykę pierwotnie przeznaczoną na inne instrumenty lub głos. Przełom nastąpił w połowie XIX wieku, gdy z inicjatywy wirtuozów concertiny – R. Balgrove’a i Giulia Regondiego – powstał pierwszy koncert na ten instrument, skomponowany przez Bernharda Molique’a, a następnie jego sonata.
Balgrove i Regondi przyczynili się także do znacznego wzbogacenia literatury oryginalnej, komponując utwory wykorzystujące techniczne i brzmieniowe możliwości instrumentu. Był to istotny krok w kierunku wyodrębnienia akordeonu jako pełnoprawnego instrumentu koncertowego.
Akordeon, bandoneon i estrada XX wieku
Pod koniec XIX wieku do Ameryki Południowej wraz z emigrantami z Niemiec trafił bandoneon, który szybko zyskał uznanie ze względu na swoje brzmienie. Stał się podstawowym instrumentem argentyńskiego tanga, wykonywanego początkowo w zespołach złożonych z bandoneonu, gitary i fletu.
Po I wojnie światowej tango dotarło do Europy, gdzie bandoneon często zastępowano akordeonem z klawiaturą fortepianową. W latach dwudziestych XX wieku akordeon stał się jednym z podstawowych instrumentów zespołów rozrywkowych. Grali na nim głównie pianiści, którzy wykorzystywali swoją technikę klawiaturową, ograniczając akompaniament basowo-akordowy do prostych schematów.
Z czasem zaczęły powstawać liczne utwory estradowe – intermezza, impresje i utwory charakterystyczne. Dążenie do efektowności wykonawczej nie zawsze szło jednak w parze z pracą nad kulturą dźwięku i interpretacją.
Od „Tangharmoniki” do instrumentu artystycznego
Wraz z popularnością estradową do akordeonu przylgnęła niejednoznaczna nazwa „Tangharmonika”, niosąca ze sobą negatywne skojarzenia. Mimo to część muzyków dostrzegała w nim instrument o dużych możliwościach technicznych i wyrazowych, zdolny uczestniczyć nie tylko w upowszechnianiu, ale także w tworzeniu kultury muzycznej.
Największą rolę w „wyzwalaniu” akordeonu z funkcji wyłącznie rozrywkowej odegrały ośrodki w Niemczech, ZSRR, krajach skandynawskich, Ameryce, Czechosłowacji oraz w Polsce. To tam rozpoczął się proces nadawania akordeonowi rangi instrumentu artystycznego – procesu, który ukształtował jego współczesne miejsce w kulturze muzycznej.
Dodaj komentarz