Artykuł został opublikowany w ramach programu KPO dla Kultury, finansowanego z Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO), realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca.
Literatura źródłowa:
- J. Pichura – Literatura akordeonowa. Rys historyczny do roku 1980, Wydawnictwo Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w Katowicach, seria III: Skrypty, nr 2, Katowice 1985.
- T. Adamowicz-Kaszuba – Znaczenie twórczości kompozytorów niemieckich w kreowaniu oryginalnej literatury akordeonowej w XX wieku
WIEDZA W PIGUŁCE – najważniejsze rzeczy, które warto zapamiętać z tego tekstu
- Przełom w myśleniu o akordeonie nastąpił w 1927 roku, gdy Hugo Herrmann napisał cykl „Sieben neue Spielmusiken” – pierwszą nowoczesną muzykę skomponowaną specjalnie na ten instrument
- W 1938 roku akordeon po raz pierwszy pojawił się w klasycznej formie sonatinowej dzięki „Sonatinie” Josefa Lechthalera
- Około 1940 roku powstał pierwszy w niemieckiej literaturze koncert na akordeon – „Koncert nr 1” Huga Herrmanna na akordeon, smyczki i perkusję
- Rok 1942 przyniósł „Koncert B-dur” Freda Malige’a – pierwszy koncert akordeonowy zbudowany według klasycznych wzorów koncertu instrumentalnego
- W 1949 roku akordeon otrzymał swoją pierwszą wielką formę sonatową – „Sonatę in C” Ernsta-Lothara von Knorra
- Już od 1933 roku w Niemczech rozwijała się tradycja orkiestr akordeonowych, zapoczątkowana przez Friedricha Haaga i jego wzorzec partytury (m.in. „Walc Rapsodyczny Nr 1”)
- Kluczowym ośrodkiem rozwoju akordeonistyki było Trossingen, związane z fabryką Hohner – tam łączono budowę instrumentów, edukację i zamówienia kompozytorskie
- Drugim ważnym ośrodkiem było Klingenthal, gdzie od lat 60. międzynarodowe konkursy akordeonowe napędzały powstawanie nowego repertuaru
Punkt wyjścia – instrument popularny, ale artystycznie „uwięziony”
Na początku XX wieku akordeon był jednym z najbardziej rozpowszechnionych instrumentów Europy – obecny w domach proletariatu miejskiego Europy Zachodniej, a w Polsce, krajach Europy płd.-wsch. i w Rosji silnie związany z folklorem wiejskim. Popularność wynikała m.in. z relatywnie niskiej ceny, przenośności, łatwości obsługi, stałego stroju oraz możliwości gry melodycznej i harmonicznej.
Jednocześnie obraz akordeonu w pierwszych dekadach XX wieku był problematyczny – brak „cenniejszej” literatury oryginalnej, niska kultura wykonawcza i repertuar kojarzony głównie z muzyką ludową i taneczną. W latach 20. dominowały też formy użytkowe w wersji wirtuozowskiej – polki, walce, intermezza, marsze, najczęściej pisane przez samych akordeonistów.
Co musiało się zmienić, żeby akordeon stał się instrumentem koncertowym?
Warunek był jasny: uznanie instrumentu za „poważny” wymaga nie tylko nauczania w zorganizowanym systemie, ale też posiadania oryginalnej literatury – komponowanej specjalnie na akordeon, z uwzględnieniem jego właściwości.
Dlatego „wyprowadzenie akordeonu z impasu” wiązano równolegle z:
- tworzeniem wartościowej literatury oryginalnej odpowiadającej tendencjom twórczym epoki
- udoskonalaniem instrumentu i poszerzaniem jego możliwości wykonawczych i brzmieniowych
- działaniami organizacyjnymi – nie tylko sprzedażą instrumentów, ale też sprzedażą materiałów nutowych i otwarciem placówki nauczania gry
Ośrodki i impuls – Trossingen, Hohner, Donaueschingen
Trossingen i dr Ernst Hohner – strategia „kompleksowa”
Kluczową rolę odegrało środowisko związane z budownictwem akordeonów w Trossingen. Z inicjatywy dyrektora fabryki – dra Ernsta Hohnera – podejmowano działania poprawiające brzmienie instrumentów i starano się zainteresować kompozytorów wykorzystaniem akordeonu w muzyce artystycznej.
Ważnym kontekstem była też „moda” na tango argentyńskie i europejskie upowszechnienie instrumentów z klawiaturą fortepianową – to sprzyjało wejściu akordeonu w ręce muzyków wykształconych (zwłaszcza pianistów) i uruchomiło etap transkrypcji repertuaru „poważnego”, a także poszukiwań nowych jakości.
1927 – data przełomowa i Hugo Herrmann
Rok 1927 wskazywany jest jako przełom w niemieckiej literaturze akordeonowej – wtedy Hugo Herrmann podjął zadanie napisania kompozycji wykorzystującej specyficzne możliwości techniczne i brzmieniowe akordeonu. Powstał cykl „Sieben neue Spielmusiken” op. 57.
Impuls do napisania przez Herrmanna kompozycji miał związek z festiwalem w Donaueschingen i szerszym zainteresowaniem muzyką współczesną (w tym obecnością akordeonu w „Kammermusik nr 1 op. 24a” Paula Hindemitha).
Od intermezz do form klasycznych – 1930-1949
Opór i zmiana języka muzycznego
Nowe, dysonansowo brzmiące utwory początkowo nie były akceptowane – zarówno przez słuchaczy przyzwyczajonych do muzyki ludowej i tanecznej, jak i przez samych akordeonistów „wychowanych” na popularnych melodiach. Mimo to w latach 1930-1945 rosła liczba kompozytorów piszących na akordeon – obok Herrmanna pojawiają się m.in. Kaspar Roeseling, Hermann Zilcher, Josef Lechthaler, Eberhard Ludwig Wittmer.
Efektem było stopniowe przechodzenie od dominacji form salonowych i rozrywkowych (w tym intermezz) do kanonów muzyki artystycznej:
- suita
- sonata
- koncert instrumentalny
Konkretne utwory, które wyznaczają etapy
- 1935 – Kaspar Roeseling: „Preludium”, „Ostinato”, „Capriccio”
„Ostinato” wskazuje nowe możliwości wykorzystania strony basowo-akordowej przez zasadę powtarzania tematu w najniższym głosie. - 1938 – Josef Lechthaler: „Sonatina” – pierwsza próba wprowadzenia formy klasycznej do literatury akordeonowej, z akompaniamentem wzorowanym na rytmach południowoamerykańskiej muzyki tanecznej.
- 2 lata później – Hugo Herrmann: „Frühlingssonatine” – nawiązania do folkloru niemieckiego w materiale tematycznym.
Koncerty, sonaty i „instytucjonalizacja” po II wojnie światowej
Trossingen jako magnes dla kompozytorów
Pod koniec II wojny światowej część wykładowców i kompozytorów z Frankfurtu, Stuttgartu i Heidelbergu osiedliła się w Trossingen, w otoczeniu fabryki Hohner. Już w 1945 roku, z okazji „Dnia Muzyki w Trossingen” (Trossinger Musiktag), powstały dwie „Suity” – jedna autorstwa E.L. von Knorra, a druga H. Brehmego.
Ważne formy dużego kalibru
- 19411 – „Koncert nr 1” na akordeon, smyczki i perkusję – H. Herrmann
- 1942 – Fred Malige – „Koncert B-dur” na akordeon i orkiestrę kameralną – zbudowany według klasycznych wzorów koncertu instrumentalnego.
- 1949 – E.L. von Knorr – „Sonata in C” – pierwsza w literaturze niemieckiej wielka forma sonatowa.
Kompozytorzy i repertuar, który wszedł do obiegu
Hans Brehme – kanon literatury
Po 1945 roku Brehme tworzył m.in.:
- „Ballet-Suite” (1946)
- „Pastorale e fuga giocosa” na temat Haendla (1948)
- „Symphonisches Vorspiel” (1952)
- cykl 18 etiud koncertowych „Paganiniana” op. 52 (1952) – na temacie „Kaprysu a-moll” N. Paganiniego
- „Divertimento in F” (1956) – wskazywane jako jedna z najwartościowszych pozycji literatury niemieckiej
Werner Hübschmann – inne myślenie o lewej ręce
Wśród przykładów twórczości:
- trzy zeszyty „Ausländische Volkslieder” na akordeon
- „Muzyka na cztery akordeony i kontrabas”
- „Muzyka na akordeon solo” (1953) – z nietypowym łączeniem akordów w lewej ręce i strukturami bifunkcyjnymi
Wolfgang Jacobi i problem „gotowych trójdźwięków”
Pod koniec lat 50. zmniejszyła się liczba kompozycji na akordeon – język muzyki współczesnej (dysonanse, klastery, sonorystyka) zderzał się z ograniczeniami mechanicznie ułożonych gotowych trójdźwięków. Zmianę przyniosła rosnąca popularność akordeonu koncertowego z manuałem melodycznym lewej ręki.
Na taki instrument przeznaczona była twórczość Wolfganga Jacobiego, m.in.:
- „Divertissement” (I. Gigue et Cortege, II. Intermede, III. Serenade, IV. Rondeau, V. Scherzo) – z użyciem współczesnych środków, ale w nawiązaniu do barokowego stylu klawesynistów francuskich.
Zespoły i orkiestry akordeonowe – niemiecka specyfika
Od kameralistyki do orkiestr
Z braku wzorców kompozytorzy eksperymentowali z zestawami instrumentalnymi, powstawały m.in.:
- harfa i akordeon – H. Herrmann: „Pastorale i Rondo”
- skrzypce i akordeon – H. Zilcher: „Wariacje na temat W.A. Mozarta” op. 94
- wiolonczela i akordeon – M. Seiber: „Introdukcja i Allegro”
- skrzypce, wiolonczela i akordeon – A. Beckerath: „Trio in A”
- dwoje skrzypiec, harfa i kwartet akordeonowy – F. Haag: „Die Harfe”
Friedrich Haag i model partytury orkiestry akordeonowej
Pierwsze zasady instrumentowania na zespół akordeonowy sformułował Ernst Claude, a w Niemczech za twórcę pięciosystemowej partytury na orkiestrę akordeonową uznawany jest Friedrich Haag. Kluczowe zasady wiąże się z utworem:
- F. Haag – „Walc Rapsodyczny Nr 1”
Zapoczątkowana w 1933 roku przez F. Haaga twórczość na orkiestrę akordeonową była związana z Trossingen, m.in. z zespołami:
- „Hohner Handharmonika Orchester”
- „Orchester des Hauses Hohner” (1947) – założyciel Rudolf Würthner
W twórczości na orkiestry akordeonowe wyróżniono dwa kierunki:
- opracowania melodii i tańców ludowych, np. „Pastorale francaise” (1945), „Russische Fantasie” (1947) – H. Herrmann; „Volkstanz nr 1 i 2” (1953) – H. Brehme; „Irische Suite” (1961) – M. Seiber
- utwory o charakterze symfonicznym, np. „Konzertante Suite” (1955) – H. Degen; „Concertino” (1955) – S. Borris; „Symphonisches Vorspiel” (1952) – H. Brehme; „Sinfonia alla Commedia” (1957) – H. Herrmann
NRD i Klingenthal – konkurs jako motor repertuaru
Od lat 60. coraz częściej pojawiają się utwory kompozytorów działających w NRD, a istotnym czynnikiem inspirującym było organizowanie międzynarodowych konkursów akordeonowych w Klingenthal. Wskazywani są m.in.:
- Ch. Boll, H. Boll, P. Dessau, O. Gerster, G. Katzer, H. Kirmsse, G. Kochan, K. Krombholz, H. Luck, H. Reinbothe, K. Schwaen, G. Tittel
Konkluzja – co Niemcy realnie „udowodniły” akordeonowi
Wkład kompozytorów niemieckich w rozwój oryginalnej literatury akordeonowej, zapoczątkowany w 1927 roku przez H. Herrmanna, jest znaczący. W perspektywie ok. trzydziestu lat powstały dzieła, które otworzyły akordeonistom możliwość wykonywania utworów ambitnych, opartych na współczesnych technikach kompozytorskich i bogatych pod względem wyrazu – dowodząc, że na akordeonie można grać nie tylko muzykę taneczną i rozrywkową, lecz także muzykę o dużych walorach artystycznych.
- W literaturze przedmiotu pojawiają się rozbieżności dotyczące roku powstania Koncertu nr 1 Huga Herrmanna na akordeon, smyczki i perkusję. Joachim Pichura wskazuje rok 1941, natomiast Teresa Adamowicz-Kaszuba podaje rok 1940. ↩︎
Dodaj komentarz