Artykuł został opublikowany w ramach programu KPO dla Kultury, finansowanego z Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO), realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca.
Literatura źródłowa:
- J. Pichura – Literatura akordeonowa. Rys historyczny do roku 1980, Wydawnictwo Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w Katowicach, seria III: Skrypty, nr 2, Katowice 1985.
WIEDZA W PIGUŁCE – najważniejsze rzeczy, które warto zapamiętać z tego tekstu
- Pierwsza w pełni wartościowa artystycznie kompozycja skandynawska na akordeon powstała w 1958 roku – Symphonic Fantasy and Allegro op. 20 Ole Schmidta
- Kluczową postacią dla rozwoju literatury był Mogens Ellegaard, który zainteresował akordeonem czołowych kompozytorów Skandynawii
- Twórczość skandynawska dzieli się na dwa nurty – neostylistyczny i sonorystyczny
- Torbjörn Lundquist od 1963 roku tworzył ważne utwory solowe i kameralne – m.in. Partita Piccola, Duell, Metamorphoses
- Rozwinęła się bogata literatura dydaktyczna związana z manuałem melodycznym lewej ręki
- Od lat 70. pojawiła się sonorystyka i elektronika – szczególnie w twórczości Arne Nordheima (Dinosauros, Signals)
- Skandynawscy kompozytorzy wprowadzili klastery, glissanda, tremolanda i elektronikę do stałego repertuaru akordeonowego
Kontekst i punkt wyjścia
W krajach skandynawskich – szczególnie w Finlandii i Szwecji – akordeon od dawna cieszył się ogromną popularnością. Przez długi czas funkcjonował jednak głównie w obszarze muzyki użytkowej. Przełom artystyczny nastąpił w drugiej połowie XX wieku, gdy instrument zaczął być postrzegany jako pełnoprawne medium muzyki współczesnej.
Za moment graniczny uznaje się rok 1958, w którym powstała Symphonic Fantasy and Allegro op. 20 duńskiego kompozytora Ole Schmidta – pierwsza kompozycja na akordeon oceniana jako w pełni wartościowa pod względem artystycznym. Utwór ten zapoczątkował rozwój literatury wykorzystującej walory techniczne i brzmieniowe akordeonu koncertowego z manuałem melodycznym w lewej ręce.
Rola Mogensa Ellegaarda
Kluczową postacią dla rozwoju skandynawskiej literatury akordeonowej był Mogens Ellegaard. Jego działalność koncertowa oraz bezpośrednie kontakty z kompozytorami doprowadziły do zainteresowania akordeonem najwybitniejszych twórców regionu – m.in. Ole Schmidta, Arne Nordheima, Per Nørgarda, Viggo Bentzona i Torbjörna Lundquista.
Znamienna jest wypowiedź Torbjörna Lundquista, który podkreślał, że sposób traktowania akordeonu przez Ellegaarda uświadomił mu, iż instrument ten wypełnia lukę w grupie nowoczesnych instrumentów i umożliwia realizację idei muzycznych dotąd niewykonalnych.
Dwa nurty twórczości
Twórczość kompozytorów skandynawskich można podzielić na dwa zasadnicze nurty:
– neostylistyczny – dominujący liczebnie, oparty na czytelnych strukturach formalnych
– sonorystyczny – skoncentrowany na barwie dźwięku i nowych sposobach jego kształtowania, z ograniczeniem znaczenia klasycznego przebiegu formy
Nurt neostylistyczny
Do głównych przedstawicieli tego nurtu należą Viggo Bentzon, Torbjörn Lundquist i Ole Schmidt. Obok Symphonic Fantasy and Allegro ważne miejsce w twórczości Schmidta zajmują Toccata nr 1 op. 24 i Toccata nr 2 op. 28.
Zainteresowanie Lundquista akordeonem datuje się od 1963 roku, kiedy – dzięki Ellegaardowi – poznał możliwości techniczne instrumentu. Powstała wówczas Partita Piccola, w której elementy wirtuozowskie (Toccata, Scherzo) kontrastują z brzmieniowym Pastorale. Kolejne utwory, takie jak Metamorphoses, Bewegungen czy Duell, poszerzały pole ekspresji akordeonu, zwłaszcza w zestawieniu z innymi instrumentami. Szczególnie nowatorski charakter miało Duell, oparte na konfrontacji brzmień akordeonu i perkusji.
Literatura dydaktyczna
Rosnące wymagania kompozytorów wobec wykonawców wymusiły rozwój literatury dydaktycznej, zwłaszcza związanej z manuałem melodycznym lewej ręki. Współpraca Torbjörna Lundquista z Mogensem Ellegaardem przyniosła utwory o wyraźnym profilu pedagogicznym – m.in. Allerlei, Dziewięć inwencji dwugłosowych, Sonatine Piccola oraz cykl Botany Play. Również In the Zoo Vigga Bentzona, inspirowane programowo, ukazuje możliwości obrazowania muzycznego w literaturze akordeonowej.
Nurt sonorystyczny
Z początkiem lat siedemdziesiątych pojawiły się kompozycje wykorzystujące elektroniczne przekształcanie dźwięku. Najwybitniejszym przedstawicielem tego nurtu jest Arne Nordheim. W utworach Dinosauros (1970) i Signals zastosował on taśmę magnetofonową, elektronikę oraz nietypowe efekty dźwiękowe – m.in. przetwarzanie nagrań, klastery, glissanda i perkusyjne użycie miecha.
Nordheim wykorzystywał także środki pozamuzyczne, sugerujące skojarzenia dźwiękowe zawarte w tytule, osiągane przez preparację instrumentu i elektroniczne modyfikacje brzmienia.
Zespoły i dalszy rozwój
W 1967 roku Mogens Ellegaard założył zespół Trio Mobile – z gitarą elektryczną i perkusją – dla którego powstał szereg utworów, w tym Signals Nordheima. Barwa i elektronika stały się w nich elementem pierwszoplanowym.
Liczba kompozytorów skandynawskich piszących na akordeon systematycznie rosła. Obok twórców już wymienionych pojawili się m.in. K. Høgenhaven, L. Kayser, F. Mortensen, I. Nordholm, P.R. Olsen i K.A. Rasmussen. Stosowanie nowoczesnych technik kompozytorskich – klasterów, glissand, tremoland oraz nietypowych zestawień manuałów – sprawiło, że utwory te na trwałe weszły do repertuaru koncertujących akordeonistów.
Podsumowanie
Skandynawska literatura akordeonowa drugiej połowy XX wieku stanowi jeden z najważniejszych etapów w procesie kształtowania akordeonu jako instrumentu muzyki artystycznej. Dzięki współpracy kompozytorów z wybitnymi wykonawcami instrument zyskał nowy język, nowe formy i nowe obszary ekspresji.
Dodaj komentarz