Literatura akordeonowa w Czechach i na Słowacji

Artykuł został opublikowany w ramach programu KPO dla Kultury, finansowanego z Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO), realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca.

---

Literatura źródłowa:

• J. Pichura – Literatura akordeonowa. Rys historyczny do roku 1980, Wydawnictwo Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w Katowicach, seria III: Skrypty, nr 2, Katowice 1985.

WIEDZA W PIGUŁCE – najważniejsze rzeczy, które warto zapamiętać z tego tekstu

• pierwszy duży koncert na akordeon z orkiestrą symfoniczną w tym regionie napisał E. Fr. Burian w 1949 roku
• Václav Trojan rozwinął nurt neoklasyczny i repertuar koncertowy na akordeon i orkiestrę
• Jindřich Feld poszerzał możliwości kameralne akordeonu i repertuar solowy
• Juraj Hatrík ukształtował ważny nurt słowackiej literatury akordeonowej, oparty na technikach polifonicznych

Kontekst historyczny

Opisywane zjawiska dotyczą okresu, w którym Czechosłowacja funkcjonowała jako jedno państwo. Współcześnie obszar ten obejmuje dwa odrębne kraje – Czechy i Słowację, jednak rozwój literatury akordeonowej w XX wieku przebiegał tam w ścisłym, wspólnym kontekście instytucjonalnym, edukacyjnym i artystycznym.

Czechosłowacja jako ważny ośrodek akordeonowy

Czechosłowacja należała do jednego z najbardziej prężnych ośrodków ruchu akordeonowego na świecie. Rozwój ten związany był zarówno z działalnością kompozytorów, jak i z wprowadzeniem akordeonu do konserwatoriów muzycznych, co w latach sześćdziesiątych XX wieku spowodowało szybki wzrost liczby kompozycji na ten instrument.

Za twórcę pierwszej wielkiej formy akordeonowej w tym kręgu uznaje się E. Fr. Buriana, autora Koncertu na akordeon z towarzyszeniem orkiestry symfonicznej, napisanego w 1949 roku.

Środowisko wykonawcze i inspiracje kompozytorskie

Istotną rolę odegrali aktywni akordeoniści, m.in. Milan Blaha i Vladimír Čuchran, z których inicjatywy powstała znaczna część repertuaru. Wśród najbardziej rozpoznawalnych kompozytorów muzyki akordeonowej wymienia się Václava Trojana, Jindřicha Felda oraz Juraja Hatríka.

Václav Trojan – Czechy

Szczególnie istotną postacią czeskiej literatury akordeonowej jest Václav Trojan, kompozytor i organista, znany również z muzyki do filmów animowanych. Jego twórczość, zaliczana do nurtu neoklasycznego, charakteryzuje się bogactwem inwencji i dużą siłą oddziaływania.

Do najważniejszych utworów akordeonowych Trojana należą:
– Zburzona katedra – inspirowana widokiem ruin Drezna, z wyraźnym akcentem na barwę dźwięku i zmiany rejestrów
– suita koncertowa Bajki (1959) na akordeon i orkiestrę symfoniczną
– Cesarski słowik, powiązany z filmem animowanym według baśni H. Ch. Andersena, później przeinstrumentowany na trio: skrzypce, gitarę i akordeon

Utwory Trojana należą do najczęściej wykonywanych kompozycji akordeonowych z udziałem orkiestry lub zespołów kameralnych.

Jindřich Feld – Czechy

Jindřich Feld podejmował próby łączenia akordeonu z innymi instrumentami w nietypowych składach kameralnych. Jego Miniatury na akordeon, skrzypce i gitarę stanowią czteroczęściową suitę, w której osiągnięto jednolitość brzmieniową mimo różnorodności instrumentów.

Ważne miejsce w jego dorobku zajmują również utwory na akordeon solo, w szczególności cykl 4 intermezza (1967), wykorzystujący nowoczesne środki techniczne i barwowe.

Juraj Hatrík – Słowacja

Za twórcę współczesnej słowackiej literatury akordeonowej uznawany jest Juraj Hatrík. Jego działalność związana była z Konserwatorium w Koszycach oraz współpracą z akordeonistą Vladimírem Čuchranem.

Twórczość Hatríka cechuje wyraźne zainteresowanie technikami polifonicznymi, co znalazło odzwierciedlenie w takich formach jak introdukcja, fuga, finale czy kontrapunktyczny monolog.

Znaczenie regionu

Kompozytorzy działający na obszarze dawnej Czechosłowacji wnieśli istotny wkład w rozwój literatury akordeonowej, szczególnie poprzez:
– konsekwentne wykorzystywanie akordeonu z manuałem melodycznym
– poszukiwanie nowego miejsca instrumentu w muzyce współczesnej
– rozwój repertuaru solowego, kameralnego i koncertowego

Działania te sytuują Czechy i Słowację w gronie kluczowych ośrodków kształtujących nowoczesną literaturę akordeonową XX wieku.