Artykuł został opublikowany w ramach programu KPO dla Kultury, finansowanego z Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO), realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca.
Literatura źródłowa:
- J. Pichura – Literatura akordeonowa. Rys historyczny do roku 1980, Wydawnictwo Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w Katowicach, seria III: Skrypty, nr 2, Katowice 1985.
WIEDZA W PIGUŁCE – najważniejsze rzeczy, które warto zapamiętać z tego tekstu
- Akordeon trafił do USA wraz z emigrantami europejskimi i przez długi czas pełnił głównie funkcję użytkową – do tańca i śpiewu
- Przełom nastąpił, gdy Pietro Deiro i Pietro Frosini pokazali instrument jako solowy i estradowy
- Pierwsza amerykańska szkoła gry na akordeonie ukazała się w 1920 roku – The Pietro Accordion Method
- W 1938 roku powstały dwie kluczowe organizacje – American Accordionists Association i Accordion Teachers Guild
- Paul Creston jako jeden z pierwszych amerykańskich kompozytorów pisał ambitne utwory na akordeon solo i z orkiestrą
Geneza amerykańskiej akordeonistyki
W drugiej połowie XVIII wieku rewolucja przemysłowa zapoczątkowana w Anglii uruchomiła masowe migracje ludności europejskiej. Wraz z falą emigrantów – przede wszystkim pochodzenia włoskiego i niemieckiego – do Ameryki Północnej trafił prymitywny akordeon diatoniczny. Instrument ten pełnił funkcję użytkową – towarzyszył tańcom, śpiewom i codziennemu muzykowaniu osadników.
Taki sposób funkcjonowania akordeonu utrzymał się do początku XX wieku. Przełom przyniosła działalność dwóch włoskich akordeonistów – Pietra Deiro i Pietra Frosiniego, którzy zainteresowali publiczność amerykańską nowymi możliwościami instrumentu, zwłaszcza w kontekście estradowym i koncertowym.
Pierwsze publikacje i etapy rozwoju literatury
W 1920 roku ukazała się pierwsza amerykańska szkoła gry na akordeonie – The Pietro Accordion Method, wydana przez Ottavio Pagani. Dalszy rozwój literatury akordeonowej w USA można podzielić na trzy etapy
– adaptacje literatury światowej na akordeon
– twórczość samych akordeonistów
– kompozycje pisane przez zawodowych kompozytorów
Z braku oryginalnej literatury wykonywano liczne transkrypcje dzieł przeznaczonych pierwotnie na inne instrumenty. W repertuarze opracowanym przez Deiro, Frosiniego, Galla-Riniego i Magnantego znalazły się m.in. utwory Mendelssohna, Liszta, Saint-Saënsa, Suppégo czy Paderewskiego.
Organizacje akordeonowe i instytucjonalizacja ruchu
W 1938 roku powstały dwie kluczowe organizacje
– The American Accordionists Association
– The Accordion Teachers Guild
Ich działalność miała zasięg ogólnokrajowy i istotnie wpłynęła na podnoszenie rangi akordeonu oraz rozwój literatury. Celem było uznanie instrumentu za pełnoprawny środek wypowiedzi artystycznej i wprowadzenie akordeonistów na estrady sal koncertowych.
Efektem tych działań były m.in. koncerty na akordeon z orkiestrą symfoniczną wykonywane w latach czterdziestych z dużym powodzeniem.
Od wirtuozerii do twórczości kompozytorów profesjonalnych
Wczesna literatura amerykańska była w dużej mierze tworzona przez wykonawców i nastawiona na efekt wirtuozowski. Dominowały pasaże, pochody gamowe i demonstracja sprawności technicznej. Z czasem jednak dostrzeżono, że literatura oparta wyłącznie na tradycyjnej melodyce i harmonice nie stanowi impulsu rozwojowego dla instrumentu.
Przełom nastąpił wraz z zainteresowaniem akordeonem przez zawodowych kompozytorów, reprezentujących różne nurty stylistyczne – od klasycyzmu, przez romantyzm, aż po awangardę.
Paul Creston i symfonizacja akordeonu
Jednym z pierwszych amerykańskich kompozytorów zafascynowanych akordeonem był Paul Creston. W latach pięćdziesiątych napisał Prelude and Dance na akordeon solo, prawykonane w Carnegie Hall przez Carmen Carozzę. Utwór spotkał się z dużym uznaniem krytyki.
W latach sześćdziesiątych Creston skomponował
– Concert op. 75 na akordeon
– Fantasy op. 85 na akordeon z orkiestrą symfoniczną
Fantasy cieszy się szczególną popularnością ze względu na możliwość wykonania zarówno z fortepianem, jak i z orkiestrą.
Akordeon w muzyce symfonicznej i awangardowej
Virgil Thomson przyczynił się do podniesienia prestiżu akordeonu poprzez wprowadzenie go do partytur symfonicznych i operowych, traktując instrument na równi z innymi członkami orkiestry.
Nowy etap rozwoju wyznaczyła twórczość Henry’ego Dixona Cowella, który w 1930 roku wprowadził pojęcie tone clusters. Technikę tę zastosował także w utworach akordeonowych – Iridescent Rondo oraz Concerto Brevis.
Zwrot sonorystyczny lat siedemdziesiątych
W latach siedemdziesiątych nastąpił wyraźny zwrot w amerykańskiej twórczości akordeonowej. Młodzi kompozytorzy awangardowi – m.in. R. Grayson, J. Nightingale, G. Klucevsek, D. Santini – zaczęli traktować akordeon jako nośnik nowych rozwiązań sonorystycznych, często z wykorzystaniem elektroniki i multimediów.
Akordeon stał się instrumentem szczególnie atrakcyjnym dla poszukiwań brzmieniowych, ze względu na niewyczerpane możliwości artykulacyjne i barwowe.
Mauricio Kagel i teatr instrumentalny
Szczególne miejsce zajmuje Mauricio Kagel, który w utworze Pandorasbox potraktował akordeon jako element teatru instrumentalnego. Kompozycja pozostawia wykonawcy dużą swobodę w zakresie rytmu, wysokości dźwięku i gestu scenicznego, a bandoneon – według słów kompozytora – staje się nośnikiem pamięci kulturowej i symboliki społecznej.
Dodaj komentarz