Mogens Ellegaard. Architekt nowoczesnego akordeonu klasycznego

15.11.2025

Autor: Mateusz Doniec

---

Artykuł został opublikowany w ramach programu KPO dla Kultury, finansowanego z Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO), realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca.

---

W drugiej połowie XX wieku niewielu artystów miało tak ogromny wpływ na kształtowanie tożsamości akordeonu klasycznego jak Mogens Ellegaard. Jego działalność estradowa, pedagogiczna i organizacyjna ukształtowała standardy, które dziś uznaje się za oczywiste: obecność akordeonu w wyższych uczelniach muzycznych, rozbudowany repertuar współczesny oraz rozwój nowoczesnego instrumentarium typu „bayan-konwerter”.

Dla środowiska akordeonowego Ellegaard stał się tym, kim dla świata skrzypiec był Leopold Auer – mistrzem, który wychował pokolenia wybitnych wykonawców, jednocześnie wpływając na techniczną i artystyczną stronę instrumentu.

Wczesne lata i pierwsze kroki w muzyce

Mogens Ellegaard urodził się w 1935 roku w Danii, w okresie, gdy akordeon kojarzył się głównie z muzyką rozrywkową i folklorystyczną. Jego wczesna edukacja muzyczna również miała taki charakter – podobnie jak wielu skandynawskich muzyków zaczynał od repertuaru popularnego.

Jednak już jako młody artysta wykazywał zainteresowanie przekraczaniem granic ówczesnego wyobrażenia o akordeonie. W ojczystej Danii poszukiwał możliwości dalszego rozwoju, analizując literaturę, techniki gry oraz nowoczesne modele instrumentów z Europy Wschodniej.

Kluczowym momentem w jego dojrzewaniu artystycznym było zetknięcie się z duńskim ruchem muzyki współczesnej, który w latach 50. i 60. dynamicznie się rozwijał. Było to jedno z tych środowisk, w których dostrzeżono, że akordeon może pełnić rolę równorzędną wobec innych instrumentów koncertowych.

Pionier akordeonu klasycznego w Europie

W latach 60. Ellegaard rozpoczął intensywną działalność koncertową, która szybko ugruntowała jego pozycję jako jednego z najważniejszych europejskich akordeonistów klasycznych. W tym czasie reprezentował nowatorskie podejście do instrumentu: dbał o jakość brzmienia, rozbudowywał technikę gry i stopniowo wprowadzał akordeon do repertuaru współczesnej muzyki poważnej.

Budowanie repertuaru od podstaw

Ellegaard był jednym z pierwszych akordeonistów, którzy świadomie budowali repertuar poprzez aktywną współpracę z kompozytorami. To on zaszczepiał w nich przekonanie, że akordeon zasługuje na autonomiczne dzieła współczesne, niebędące transkrypcjami ani miniaturami tanecznymi.

Współpracowali z nim czołowi kompozytorzy Skandynawii i Europy:

• Per Nørgård,
• Arne Nordheim,
• Torbjörn Lundquist,
• Niels Viggo Bentzon,
• Leif Kayser,
• Poul Olsen.

Powstały wówczas utwory o wysokich ambicjach artystycznych – często wymagające, nowatorskie technicznie i brzmieniowo – które stały się fundamentem skandynawskiej szkoły akordeonowej.

Wykonania Ellegaarda przyczyniły się do zaistnienia akordeonu na festiwalach muzyki współczesnej, co wcześniej niemal nie miało miejsca.

Wkład w rozwój instrumentarium

Jednym z mniej znanych, lecz kluczowych obszarów jego działalności było kształtowanie nowoczesnego instrumentu.

Ellegaard preferował system C-griff, charakterystyczny dla Skandynawii i części Europy Zachodniej. Fascynowały go jednak również możliwości rosyjskiego bajanu, szczególnie w zakresie palety dynamicznej i brzmienia.

To on zwrócił się do konstruktorów z prośbą o stworzenie modelu „Jupiter” w systemie C-griff, z układem basowym odpowiadającym rosyjskiej koncepcji – z wyższymi dźwiękami przesuniętymi w stronę górnych rzędów.

Niedługo potem producenci z Włoch i Niemiec zaczęli przestawiać swoje modele na sześciorzędowe bajany-konwertery według wzorca rosyjskiego. W dużej mierze to jego działalność sprawiła, że dziś jest to standard w europejskim akordeonie klasycznym.

Pedagogiczna rewolucja

Ellegaard posiadał wyjątkowy dar dydaktyczny – jego uczniowie wspominali logiczny sposób tłumaczenia zagadnień, klarowną pracę nad techniką, charakterystyczną postawę z instrumentem oraz poczucie humoru, które rozładowywało atmosferę podczas lekcji.

Twórca akademickiego kształcenia akordeonowego

Najważniejszym wkładem Ellegaarda w rozwój światowego akordeonu było założenie profesjonalnych klas akordeonu w wiodących instytucjach Europy:

• Royal Danish Academy of Music w Kopenhadze – pierwsza akademicka klasa akordeonu w Danii.
• Sibelius Academy w Helsinkach – jeden z najsilniejszych ośrodków akordeonowych na świecie.
• Konserwatorium w Oslo – ważny punkt w rozwoju norweskiej szkoły akordeonowej.
• Universität für Musik und darstellende Kunst Graz – centrum szkolnictwa akordeonowego w Europie Środkowej.

To dzięki niemu akordeon stał się równoprawnym instrumentem akademickim, z własnym programem nauczania, repertuarem i standardami.

Uczniowie, którzy kontynuują jego dzieło

Wychował liczne grono wybitnych akordeonistów, z których wielu stało się filarami współczesnego świata akordeonowego:

• Matti Rantanen,
• Owen Murray,
• Jon Faukstad,
• Geir Draugsvoll,
• James Crabb.

To oni kontynuują dziś jego pracę, kształcąc kolejne pokolenia i rozwijając nowoczesne podejście do instrumentu. Jego idee przeniknęły również do twórczości takich artystów jak Bjarke Mogensen, Rasmus Kjøller czy Krassimir Sterev.

Życiowa dyscyplina i osobowość

Wspomnienia współpracowników ukazują Ellegaarda jako człowieka skrajnie zdyscyplinowanego. Wstawał o 5 rano, ćwiczył, odpisywał na listy i przygotowywał materiały do pracy pedagogicznej. Do akademii jechał zawsze na 9:00, niezależnie od grafiku.

Był poliglotą – biegle mówił po angielsku, niemiecku, francusku, norwesku, szwedzku i oczywiście po duńsku. Ta umiejętność czyniła go wyjątkowym pośrednikiem między środowiskami muzycznymi Europy.

Jednocześnie słynął z poczucia humoru – jego dowcipy o polityce Związku Radzieckiego stały się anegdotami często wspominanymi przez Friedricha Lipsa i innych współczesnych mu artystów.

W 1975 roku, podczas konkursu w Klingenthal, poznał węgierską akordeonistkę Martę Bene, która została jego żoną. Tworzyli harmonijne, choć niezbyt długie małżeństwo.

Działacz, organizator, wizjoner

Rola Ellegaarda nie kończyła się na estradzie i w pracowniach akademickich. Był również aktywnym organizatorem życia muzycznego.

Założenie Międzynarodowego Towarzystwa Akordeonowego (IAS)

W 1992 roku, podczas spotkania w Miętnem, to właśnie on był inicjatorem powstania IAS – organizacji mającej na celu współpracę pedagogów, kompozytorów i wykonawców z całego świata.

W zarządzie znaleźli się wówczas m.in.:

• Matti Rantanen,
• Włodzimierz Lech Puchnowski,
• Joseph Macerollo,
• Friedrich Lips.

Dzięki swoim umiejętnościom komunikacyjnym Ellegaard szybko stał się „motorem pomysłów” organizacji.

Standaryzacja szkolnictwa i instrumentarium

Zabiegał o:

• ujednolicenie terminologii w nauczaniu gry na akordeonie,
• standaryzację modeli instrumentów,
• większe wsparcie dla młodych talentów.

Proponował m.in. zastępowanie nagród finansowych w konkursach nagrodami w formie tras koncertowych – znacznie bardziej wartościowych dla rozwoju kariery.

Nie cenił zbytnio komercyjnych konkursów międzynarodowych, zwłaszcza Coupe Mondiale, które uważał za mało wymagające artystycznie.

Dziedzictwo i współczesne znaczenie

Mogens Ellegaard zmarł w 1995 roku, lecz jego wpływ jest obecny w każdym aspekcie współczesnego akordeonu:

• w repertuarze,
• w modelach instrumentów,
• w systemie edukacji,
• w najważniejszych ośrodkach akademickich,
• w karierach jego uczniów.

W 2019 roku Friedrich Lips zwrócił uwagę, że środowisko akordeonowe wciąż czeka na ustanowienie Nagrody im. Mogensa Ellegaarda – wyróżnienia, które przypominałoby o jego wyjątkowym wkładzie w rozwój instrumentu.

Podsumowanie

Mogens Ellegaard był artystą, który zrewolucjonizował akordeon w skali globalnej. Łączył precyzję wykonawczą, wizjonerskie podejście pedagogiczne, odwagę w podejmowaniu wyzwań i nieustanną ciekawość nowej muzyki. Dzięki niemu akordeon wkroczył do świata akademickiego, a kompozytorzy uzyskali instrument zdolny realizować najbardziej wymagające idee współczesności.

Jego życie przypomina architekturę: najpierw stworzył fundamenty – repertuar i instrumentarium – a następnie zbudował mosty łączące różne kultury muzyczne i środowiska twórcze.
Dziedzictwo Ellegaarda pozostaje jednym z najtrwalszych filarów współczesnej sztuki akordeonowej.

---

Źródła:

1. Jacomucci, Claudio (red.). Modern Accordion Perspectives: articles and interviews about classical accordion literature, pedagogy and its artistic, professional perspectives. Cava dei Tirreni (Sa): Grafica Metelliana spa, 2013.

2. Lips, Friedrich. Mogens Ellegaard (1935-1995). Artykuł internetowy, 17 maja 2019.

https://www.friedrichlips.com/mogens-ellegaard1935-1995/

3. Discogs. Mogens Ellegaard: Profile. Duński akordeonista klasyczny (1935–1995).

https://www.discogs.com/artist/684243-Mogens-Ellegaard

4. Hermosa, Gorka. Brief History of the Accordion. Luty 2018.

https://gorkahermosa.com/web/img/publicaciones/Hermosa%20-%20Brief.pdf?utm_source=chatgpt.com

Tłumaczenie materiałów źródłowych z języka angielskiego i szwedzkiego przeprowadzono z wykorzystaniem modelu językowego ChatGPT.

---

1. Bergen Filharmoniske Orkester (zwane powszechnie „Harmonien”) – norweska orkiestra symfoniczna z siedzibą w Bergen, założona w 1765 roku jako Musikselskabet Harmoniens orkester.
   Źródło: https://no.wikipedia.org/wiki/Bergen_filharmoniske_orkester ↩︎
2. Pigini produkowało serię profesjonalnych akordeonów koncertowych pod nazwą „Ellegaard Special”. ↩︎