25.08.2025
Autor: Mateusz Doniec
Artykuł został opublikowany w ramach programu KPO dla Kultury, finansowanego z Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO), realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca.
Veli Kujala, fiński akordeonista i kompozytor, należy do czołowych wykonawców muzyki współczesnej na akordeonie. Ukończył studia doktoranckie w Sibelius Academy, jest laureatem międzynarodowych konkursów i współpracuje z kompozytorami specjalizującymi się w nowej muzyce. Od wielu lat zajmuje się także improwizacją oraz muzyką jazzową. Jednym z najważniejszych obszarów jego działalności stał się akordeon ćwierćtonowy, zaprojektowany i rozwijany we współpracy z kompozytorami.
Czym jest ćwierćton?
Ćwierćton to wysokość dźwięku położona dokładnie w połowie półtonu skali chromatycznej. W systemie równomiernie temperowanym oktawa zostaje wówczas podzielona na 24 równe stopnie, z których każdy ma szerokość 50 centów. Oznacza to istnienie 24 różnych wysokości w obrębie jednej oktawy.
Ćwierćtony mają długą tradycję w muzyce Bliskiego Wschodu, w szczególności w muzyce perskiej. W XIX wieku pojawiły się również teoretyczne koncepcje ich zastosowania w muzyce artystycznej Europy, prowadzące do idei 24-tonowej skali równomiernie temperowanej.
Akordeon ćwierćtonowy – pojęcie i zakres
Różne znaczenia terminu
Określenie „akordeon ćwierćtonowy” może odnosić się do różnych typów instrumentów zdolnych do wydobywania ćwierćtonów. W Afryce spotykane są instrumenty, w których pojedyncze stroiki, przy zamykaniu miecha, są nastrojone o ćwierć tonu wyżej lub niżej.
Istnieją także nowsze konstrukcje, m.in. rozwijane w Szwajcarii, z całkowicie przebudowanym manuałem prawej ręki.
Instrument Veliego Kujali
W opisie zawartym w publikacji Modern Accordion Perspectives Veli Kujala koncentruje się na akordeonie ćwierćtonowym zaprojektowanym wspólnie z kompozytorem Sampo Haapamäkím w 2005 roku. Instrument został zbudowany w 2006 roku w fabryce Pigini i nastrojony przez fińskiego stroiciela Tapio Peltoli.
Konstrukcja instrumentu
Zasada wymiennych bloków stroikowych
Akordeon ćwierćtonowy Kujali nie powstał jako całkowicie nowy instrument. Wykorzystano korpus koncertowego akordeonu Pigini Sirius. Zmienione zostały wszystkie bloki stroikowe manuału dyszkantowego oraz dwa bloki manuału basowego, które zastąpiono blokami ćwierćtonowymi.
Osiem nowych bloków stroikowych mieści się w niewielkiej walizce, co umożliwia transport dwóch instrumentów o zupełnie różnych systemach wysokości i ich użycie podczas jednego koncertu. Wymiana bloków zajmuje – po nabraniu wprawy – od 10 do 15 minut.
Zakres manuałów
Prawy manuał rozpoczyna się od dźwięku c1 w rejestrze 8’. Po 63 krokach ćwierćtonowych najwyższym dźwiękiem jest g3 podwyższone o ćwierć tonu. Rejestry 16’ i 4’ poszerzają pełny zakres manuału prawego o dwie oktawy – od małego c do g4 podwyższonego o ćwierć tonu.
Z uwagi na inną gęstość strojenia, bloki ćwierćtonowe muszą być węższe na grubszym końcu i szersze na cieńszym w porównaniu z klasycznymi blokami. W przypadku bloków typu cassotto konieczne było zastosowanie dodatkowego mocowania.
Manuał lewy
Początkowo planowano objęcie ćwierćtonami górnej połowy zakresu lewego manuału. Dwie najniższe oktawy pozostawiono w półtonach, ponieważ ich modyfikacja byłaby technicznie trudna i kosztowna. Nie było również możliwe zastosowanie większych bloków ćwierćtonowych ze względu na ograniczoną przestrzeń przy miechu.
Technika gry i percepcja interwałów
Podobieństwo do akordeonu koncertowego
Technika gry na akordeonie ćwierćtonowym zasadniczo nie różni się od gry na standardowym akordeonie koncertowym. Największą zmianą są podwojone odległości między dźwiękami. Ten sam chwyt obejmuje jedną oktawę zamiast dwóch.
Układ guzików pozostaje jednak niezmieniony, co pozwala na zachowanie znanych schematów palcowania. Wymaga to jedynie przyzwyczajenia się do większego rozstawu ręki oraz bardziej wyraźnych ruchów w przód i w tył.
Psychologia słyszenia interwałów
Zauważalnym zjawiskiem jest subiektywne odczucie łatwiejszych skoków interwałowych. Przeskok z a1 do c3 na akordeonie ćwierćtonowym bywa odbierany jako prostszy niż analogiczny skok na akordeonie tradycyjnym, mimo że interwał pozostaje identyczny.
Repertuar i zastosowania
Muzyka współczesna i kameralna
Głównym impulsem do powstania instrumentu był koncert Velinikka Sampo Haapamäkiego na akordeon ćwierćtonowy i orkiestrę kameralną, którego prawykonanie odbyło się w 2008 roku w Amsterdamie. W kolejnych latach powstały następne utwory kameralne i solowe, w tym podwójne koncerty z udziałem akordeonu ćwierćtonowego.
Ćwierćtonowy akordeon sprawdza się w muzyce kameralnej jako instrument precyzyjnie intonujący, pełniący rolę punktu odniesienia dla innych wykonawców.
Improwizacja i jazz eksperymentalny
Instrument znalazł także zastosowanie w projektach improwizowanych i jazzowych. Pojawia się m.in. na płytach zespołu Kalle Kalima K-18, gdzie akordeon ćwierćtonowy funkcjonuje obok gitary, saksofonu i kontrabasu.
Znaczenie instrumentu
Akordeon ćwierćtonowy poszerza możliwości brzmieniowe i techniczne akordeonu, zwłaszcza w kontekście muzyki współczesnej i improwizowanej. Układ guzików pozostaje czytelny, a nowe relacje wysokościowe otwierają dostęp do repertuaru opartego na 24-stopniowym podziale oktawy.
Źródła
Wikipedia – Quarter tone (hasło encyklopedyczne wykorzystane do definicji ćwierćtonu)
Kujala, Veli – tekst poświęcony akordeonowi ćwierćtonowemu, Modern Accordion Perspectives, red. C. Jacomucci, Pigini Edizioni Musicali, 2013
Jacomucci, Claudio (red.) – Modern Accordion Perspectives. Articles and interviews about classical accordion literature, pedagogy and artistic perspectives, Pigini, Castelfidardo 2013
Dodaj komentarz