Akordeony XXI wieku. Od akordeonu akustycznego do cyfrowego. Stan aktualny, perspektywy rozwoju.

Poznań 2016
Łukasz Mirek

Praca dyplomowa napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Teresy Adamowicz-Kaszuby

Akademia Muzyczna im. I. J. Paderewskiego w Poznaniu

---

SPIS TREŚCI

Wstęp

1. Zarys historii akordeonu

1.1. Geneza powstania akordeonu w różnych krajach Europy

1.2. Ewolucja budowy akordeonu

2. Typologia akordeonów akustycznych

2.1. Usystematyzowanie instrumentów ze względu na typ klawiatury

2.2. Akordeon ćwierćtonowy

2.3. Akordeon basowy

3. Typologia akordeonów cyfrowych

3.1. Amplifikacja i technologia cyfrowa w muzyce XX i XXI wieku

3.2. Akordeon amplifikowany

3.3. Akordeon akustyczno-cyfrowy

3.4. Akordeon cyfrowy

4. Charakterystyka porównawcza akordeonu akustycznego i cyfrowego marki Roland

5. Perspektywy i kierunki rozwoju obu typów akordeonów

PODSUMOWANIE

BIBLIOGRAFIA

Wstęp

Temat niniejszej pracy Akordeony XXI wieku. Od akordeonu akustycznego do cyfrowego. Stan aktualny, perspektywy rozwoju jest rozległy. Sądzę iż jego podjęcie może okazać się interesujące dla akordeonistów, którzy nie mieli okazji skonfrontowania obu typów instrumentów. Celem pracy będzie usystematyzowanie informacji odnoszących się do budowy różnych typów akordeonów XXI wieku. Powstało tyle różnych odmian tych instrumentów, że często są mylone podstawowe pojęcia odnoszące się choćby do samego nazewnictwa. Zagadnienia technologii cyfrowej w akordeonach to sprawa niezwykle ciekawa i warta uwagi. Na naszych oczach w epoce komputerów, smartfonów, iphonów, również w budowie akordeonu dokonują się dynamiczne zmiany. Tak samo jak wiele przejawów naszego życia także akordeon ulega digitalizacji. Jest wielu zwolenników i przeciwników tego procesu, jak w każdym zagadnieniu budzącym kontrowersje. Akordeon jest instrumentem o wielu obliczach. Choć jest bardzo młody, to występuje równocześnie w wielu odmianach, co może świadczyć o nieukończonym jeszcze procesie rozwoju i braku uniwersalizacji ostatecznej formy instrumentu. Akordeon należy do instrumentów o skomplikowanej budowie. W pracy chciałbym przybliżyć budowę i sposób działania instrumentu, w którym źródłem dźwięku są stroiki przelotowe pobudzane do drgań powietrzem z ręcznego miecha, a także odnieść się do historii zastosowania technologii cyfrowej w akordeonie. Przedmiotem opisu będzie też porównanie budowy i możliwości akordeonu akustycznego i elektronicznego oraz próba sformułowania wniosków dotyczących przyszłości akordeonowego instrumentarium. Wybór tematu jest związany z osobistymi doświadczeniami z akordeonem akustycznym (różne odmiany) oraz akordeonem cyfrowym. Instrumenty te wykorzystuję w mojej edukacji muzycznej, pracy zawodowej oraz życiu koncertowym. W niniejszej pracy historia akordeonu zostaje przedstawiona w ujęciu chronologicznym, zaczynającym się od momentu powstania akordeonu. Następnie będę przedstawiać fazy rozwoju instrumentu w różnych krajach Europy na wybranych przykładach firm produkujących akordeony. Kolejny punkt przedstawia historię powstania pierwszych instrumentów elektronicznych oraz zasadę działania wybranych instrumentów, które miały istotny wpływ na dalszy rozwój muzyki elektronicznej. Jednym z obszerniejszych rozdziałów jest typologia akordeonów akustycznych, w którym staram się pokazać istotne różnice w budowie akordeonów. Następnie opisuję instrumenty akustyczno-cyfrowe i cyfrowe. Ostatnim punktem niniejszej pracy jest porównanie akordeonu akustycznego i cyfrowego. W tym rozdziale przedstawiłem zalety i wady obu typów instrumentów. Z racji tego, iż temat jest mi bardzo bliski bazę informacją stanowiło własne doświadczenie, źródła wywołane w oparciu o rozmowy z profesorami i stroicielami oraz użytkownikami instrumentów. Opisując historię akordeonu korzystałem z prac prof. prof.: Teresy Adamowicz-Kaszuby, Elżbiety Rosińskiej czy twórcy polskiej szkoły akordeonowej Włodzimierza Lecha Puchnowskiego. Korzystałem także z obszernych źródeł internetowych oraz encyklopedii i leksykonów.

1. Zarys historii akordeonu

1.1. Geneza powstania akordeonu w różnych krajach Europy

Jedną z najważniejszych części akordeonu jest stroik przelotowy – podłużna blaszka ze sprężystego materiału np. z trzciny, bądź stali, przytwierdzona na końcu i wprawiana w drgania pod wpływem uderzającego weń strumienia powietrza. Instrumenty ze stroikami przelotowymi konstruowano już 3000 lat p.n.e. w Chinach, Tybecie, Japonii. Wykorzystywany był w instrumencie o nazwie szeng¹. Niewątpliwie duży wpływ na proces powstania akordeonu miały pod koniec XVIII w. badania nad możliwościami wykorzystania stroika przelotowego m.in. zastosowano go w urządzeniu naśladującym głos ludzki, nazwanego późnej od nazwiska konstruktora, urządzeniem mówiącym Kratzensteina. Powstawały także instrumenty hybrydy, które były połączeniem fortepianu oraz idiofonów (grupa instrumentów ze stroikami przelotowymi). Na takim instrumencie o nazwie aelopantalon koncertował w 1825 roku Fryderyk Chopin². Równolegle konstruowano instrumenty, które można uznać za protoplastów współczesnego akordeonu. Instrument o nazwie eolina posiadający klawiaturę składającą się z trzech oktaw z dwoma miechami, które były obsługiwane kolanami czy już jej ręczna odmiana Handeolina, na której tak jak na akordeonie można było kształtować dźwięk za pomocą zmian ciśnienia powietrza w ręcznym miechu. W 1829 roku budowniczy organów z Wiednia Cyrill Demian opatentował instrument o nazwie accordion. Datę tę uznaje się umownie za narodziny akordeonu. Początkowo w dość prymitywnej formie – był to instrument jednomanuałowy z dwoma fałdami miecha. Jak sami konstruktorzy wskazywali nazwa wzięła się od możliwości gry akordami³. Cały czas trwają prace badawcze na ten temat, stąd istnieje duże prawdopodobieństwo wykazania, że historia akordeonu sięga znacznie dalej niż się oficjalnie przyjmuje.

Próba zakwalifikowania akordeonu do konkretnej grupy instrumentów okazuje się być nie taka prosta. Brak ujednoliconej definicji akordeonu oraz często występujące w różnych źródłach nieaktualne bądź sprzeczne informacje są dopiero początkiem całej problematyki. Chcąc zakwalifikować akordeon do grupy czy podgrupy instrumentów należy przyjąć za ważne źródło powstawania dźwięku, generator dźwięku czy sposób obsługi instrumentu. Instrumenty akustyczne można podzielić na cztery zasadnicze grupy: chordofony, aerofony, membranofony i idiofony (samodźwięczne). W tej ostatniej grupie mogą znaleźć się instrumenty oparte o zasadę działania stroika przelotowego. Jeśli dodamy kolejne kryterium jakim jest generator dźwięku – w przypadku akordeonu strumień powietrza o określonym ciśnieniu powietrza to aspekt jednoznacznego przypisania akordeonu do jednej grupy staje się utrudniony.

W przypadku aerofonów powietrze jest zarówno generatorem, jak i wibratorem. Odnosząc się do akordeonu powietrze jest tylko generatorem. Biorąc pod uwagę powyższe akordeonowi bliżej jest do rodziny instrumentów klawiszowych, gdyż posiada z nią wiele cech wspólnych takie jak: klawiatura (w akordeonie bardzo nieujednolicona poprzez stosowanie różnych systemów i typów), gotowy dźwięk o stałym stroju. Jednak głównym czynnikiem wyróżniającym akordeon spośród wszystkich grup jest często pomijany w rozważaniach ręczny miech, za pomocą którego można kształtować dynamikę (regulować ciśnienie powietrza) i artykulację. T. Adamowicz-Kaszuba w swej pracy Con fisarmonica podaje za Curtem Sachsem, że w VIII w. n.e. cesarz bizantyjski Konstantyn VI podarował królowi Franków Pepinowi Małemu przenośne małe organy. Muzyk grał na nich w pozycji siedzącej prawą ręką obsługując klawiaturę, a lewą ręczny miech. Jest to bardzo ważna informacja, która historię akordeonu może cofnąć aż o 1000 lat⁴.

Współcześnie istnieje wiele definicji kryjących się pod pojęciem akordeon. Wartą zacytowania jest definicja pochodząca z wykładu T. Adamowicz-Kaszuby: „Akordeon to wielomanuałowy przenośny instrument muzyczny z dyspozycjami gry mono i polifonicznej oraz harmonicznej, o gotowych wysokościowo dźwiękach, w którym źródłem dźwięku są metalowe stroiki przelotowe (idiofony) poruszane do drgań powietrzem (generator dęty) z ręcznego miecha, umożliwiającego kształtowanie dynamiczne i artykulacyjne dźwięku podczas jego trwania”⁵.

Kolejna jest fragmentem definicji z Polskiego Portalu Akordeonowego odnosząca się również do akordeonu cyfrowego: „(…) Mnogość rozwiązań konstrukcyjnych akordeonów jest ogromna w porównaniu z innymi instrumentami akustycznymi. Akordeon posiada elektroniczne odpowiedniki. Stanowią one oddzielną kategorię instrumentów o podobnym zewnętrznie kształcie, zbliżonej barwie dźwięku. Sposób gry na elektronicznych odpowiednikach jest niemal taki sam jak na akustycznym akordeonie (…)”⁶

Od około drugiej połowy XIX wieku wraz z rozwojem przemysłu zaczęto budować akordeony na masową skale. Fabryki instrumentów powstawały w całej Europie – w Klingenthal, Magdeburgu, Berlinie, Gerze, Paryżu, Wiedniu, Castelfidardo, Tule. Około 1870 roku w Gerze seryjna produkcja akordeonów osiągnęła 300 000 sztuk rocznie. Instrumenty były importowane do krajów, które nie posiadały własnych linii produkcyjnych. Powodem wysokiej produkcji było wysokie zapotrzebowanie na nowe instrumenty, co związane było ze spadkiem cen akordeonów. Dla porównania w 1840 roku jego cena wynosiła 85% pensji robotnika, natomiast 40 lat później wynosiła już od 9 do 18%⁷.

Z Rosji pochodzi nazwa bajan, która wzięła się od Bojana – anonimowego rosyjskiego poety X/XI w.; nazwy artysty ludowego, któremu w XIX wieku towarzyszyła harmonia. Dziś oznacza rosyjski akordeon guzikowy skonstruowany przez N. Biełoborodowa⁸. Obecnie nazwa stosowana jest także dla rosyjskich pięciorzędowych akordeonów koncertowych produkowanych w Moskwie. Taką flagową marką znaną na całym świecie jest rosyjska firma Jupiter. Najbardziej znane niemieckie marki, które działają do dziś to Weltmeister i Hohner. Wzrastająca popularność muzyki rozrywkowej w Europie nie pozostała obojętna dla sytuacji akordeonu. Wspomniana firma Hohner od 1919 roku wprowadziła do produkcji akordeony z klawiaturą fortepianową początkowo bez strony basowej. Dawało to możliwości gry na akordeonie także pianistom, którzy używali akordeonu do instrumentacji tanga – stąd nazwa Tango-Harmonika⁹.

Kolejnym etapem była już produkcja akordeonów klawiszowych z manuałem basowym, które są bardzo popularne do dziś zarówno w środowiskach amatorskich jak i zawodowych. Na szczególną uwagę zasługują Włochy – to tam powstał w 1863 roku pierwszy warsztat produkcji akordeonów, który założył Paolo Soprani. W miarę upływu lat ośrodek w Castelfidardo rozrósł się do tego stopnia, iż obecnie jest największym skupiskiem firm produkujących akordeony na świecie, licząc sobie kilkadziesiąt warsztatów produkcyjnych. Jedne z najbardziej znanych firm to: Armando Bugari, Nello Mengascini, Borsini, Zero Sette, Scandalli, Beltuna, Victoria, Fantnini, Pigini i inne.

Warto również wspomnieć o produkcji akordeonów w Polsce. W historii budownictwa instrumentów nasi rodzimi budowniczowie zasłynęli głównie z produkcji harmonii ręcznych i harmonii pedałowych trzyrzędowych o nawie harmonia polska. Po stronie dyszkantowej grający miał do dyspozycji klawiaturę chromatyczną składającą się trzech rzędów przycisków, z których pierwsze dwa rzędy przypominały małe kwadraty, natomiast trzeci rząd zbliżony był kształtem do czarnych klawiszy fortepianu. Po stronie basowej występowały 24 guziki, których gotowe akordy pozwalały początkowo na grę tylko w tonacjach durowych. W późniejszym czasie stopniowo wyposażano instrumenty w specjalny przełącznik umożliwiający grę w tonacjach molowych. Do tłoczenia powietrza nie służył miech, lecz specjalne pedały miechowe, które łączyła z miechem rura. Taki patent umożliwiał wielogodzinną grę bez znacznego obciążenia fizycznego lewej ręki. Rosnące zainteresowanie powodowało wprowadzenie do produkcji harmonii z ręcznym miechem. Wszystkie te instrumenty przeznaczone były do wykonywania muzyki ludowej.

Rozkwit budownictwa harmonii w Polsce miał miejsce w latach międzywojennych. Głównym ośrodkiem była Warszawa skupiająca wiele małych rodzinnych firm. Do najbardziej znanych należały zakłady: Piotra Stamirowskiego, Feliksa i Józefa Boruckich, Zygmunta Radka, Michała Nabe i innych. Wytwarzane harmonie były wysokiej jakości o czym świadczą nagrody dla polskich konstruktorów na wystawach w Nowym Jorku, Paryżu, Poznaniu czy Lublinie¹⁰.

Po wojnie większość zakładów produkujących harmonie polskie przestała funkcjonować. W ramach reparacji wojennych na polski rynek napłynęła duża ilość niemieckich akordeonów Weltmeister. Zapotrzebowanie na nowe instrumenty stale rosło. By temu sprostać w 1949 roku powstała fabryka akordeonów Muza w Bydgoszczy z roczną produkcją w granicach 16 000 sztuk. Były tam produkowane modele o różnych skalach i wielkościach. Instrumenty te trafiały do środowisk amatorskich, szkół muzycznych, ognisk, domów kultury oraz zespołów folklorystycznych. Akordeony z Bydgoszczy były bardzo przeciętnej jakości. Firma produkowała akordeony zaledwie 24 lata. W 1973 roku fabrykę zlikwidowano¹¹.

1.2. Ewolucja budowy akordeonu

Biorąc pod uwagę akordeony, które powstały w I połowie XIX wieku w porównaniu do ich współczesnych odpowiedników można rzec, że były to dość prymitywne instrumenty. Miały po kilkanaście guzików po obu stronach oraz krótki miech składający się z kilku fałd. Powodowało to jego mocno ograniczone możliwości wykonawcze. Muzyk mógł zagrać tylko najprostsze melodie. Jednak w miarę upływu lat ta tendencja ulegała zmianie. Rozwój manufaktur w różnych krajach Europy implikował postęp technologiczny w budowie akordeonów. W masowej produkcji zaczęły powstawać instrumenty o większych skalach i liczbie guzików basowo-akordowych. Obecnie najbardziej powszechny podział wielkości nawiązuje do ilości guzików po lewej stronie instrumentu – w popularnych instrumentach określa się je jako: 48, 60, 80, 96 bądź 120 basowy. Zostały wprowadzone regestry, które załączały bądź wyłączały dodatkowe głosy transponujące w górę lub w dół w stosunku do rejestru ośmiostopowego. Przełomowym momentem dla profesjonalizacji akordeonistyki okazało się wzrastające zainteresowanie wykształconego środowiska muzycznego, zwłaszcza pianistów coraz bardziej powszechnym akordeonem klawiszowym; podobnie wprowadzenie wielu zmian w budowie instrumentu m.in.: upowszechnienie manuału melodycznego dla lewej ręki, uszlachetnienie brzmienia poprzez wprowadzenie kanału, zwiększenie ilości regestrów oraz wprowadzenie regestrów podbródkowych.

Źródłem dźwięku każdego akordeonu akustycznego jest stroik przelotowy. Akordeon posiada szeregi stroików przytwierdzonych do drewnianej głośnicy, które tworzą chór głosów. W komorach głośnicy po obu jej stronach umieszczone są aluminiowe płytki stroikowe z przynitowanymi języczkami. Przy otwieraniu i zamykaniu miecha powietrze o konkretnym ciśnieniu wprawia stroiki w drganie. Im silniejszy jest strumień powietrza tym bardziej języczek zostaje wychylony. Czasami stroiki przytwierdzone są do głośnicy na aluminiowej płycie. Takie rozwiązanie jest bardzo charakterystyczne dla konstrukcji rosyjskich oraz niektórych włoskich akordeonów koncertowych z wyższej półki.

Początkowo akordeony służyły do wykonywania muzyki ludowej, użytkowej. Rozwój instrumentów powodował zwiększenie skali akordeonów, ilości basów (w tym dodanie gotowych akordów molowych, septymowych, zmniejszonych). Na początku XX wieku został skonstruowany mechanizm regestrowy, służący do zmiany barwy dźwięku (naciśnięcie jednego z regestrów powoduje włączenie brzmienia jednego lub więcej szeregów stroików). Konkretne regestry transponują o oktawę w górę lub w dół od zasadniczego regestra ośmiostopowego. Użycie odpowiedniej kombinacji daje możliwość uzyskania brzmienia nawet trzech oktaw. Wyróżniamy akordeony jedno, dwu, trzy, cztero i pięciochórowe. Najbardziej powszechne są akordeony czterochórowe.

Przełomowym momentem dla profesjonalnego wykonawstwa było wprowadzenie i upowszechnienie w latach 60. i 70. XX wieku manuału melodycznego dla lewej ręki. Polegało to na dołożeniu zwykle trzech rzędów guzików, pod którymi kryły się pojedyncze dźwięki. Możliwe było jednoczesne korzystanie zarówno z manuału basowo-akordowego, jak i manuału melodycznego. W tym wypadku możemy zacząć mówić o akordeonie w kategorii instrumentu koncertowego, służącego do wykonywania muzyki klasycznej i muzyki XX wieku. Następnie konstruktorzy wprowadzili konwertor, czyli specjalny przełącznik umożliwiający zmianę z trybu basowo-akordowego na manuał melodyczny, co przyczyniło się do zwiększenia komfortu grającego, jednak wykluczyło możliwość jednoczesnego korzystania z obu manuałów. Takiej sytuacji unikał akordeonista grający na trzyrzędowym manuale melodycznym, mając do dyspozycji w danej chwili zarówno manuał basowo-akordowy, jak i melodyczny. Manuał melodyczny po stronie lewej ręki znacząco rozszerzył zakres wykonywanych utworów na akordeonie o literaturę fortepianową, klawesynową i organową. Jakość brzmienia akordeonu koncertowego związana jest z obecnością w jego konstrukcji tak zwanego kanału z wł. cassotto¹². W akordeonach koncertowych głośnice są umieszczone w kanale prostopadle do pozostałych głośnic, będących poza kanałem. Skutkiem zastosowania takiego zabiegu jest dłuższa droga do pokonania przez dźwięk, co czyni go bardziej miękkim poprzez redukcję górnych alikwotów. W przypadku akordeonu koncertowego, tremolo brzmi inaczej niż w popularnych modelach akordeonów, w których jedna z ósemek jest odstrojona w górę lub w dół, co daje efekt charakterystycznego vibrato. W instrumencie koncertowym obie ósemki strojone są równo co do częstotliwości drgań, z tym, że jedna jest w kanale, a druga poza kanałem. Vibrato jest zdecydowanie słabiej słyszalne, praktycznie niewyczuwalne, a dźwięk uzyskuje piękną, nośną barwę.

2. Typologia akordeonów akustycznych

2.1. Usystematyzowanie instrumentów ze względu na typ klawiatury

Porządkując akordeony ze względu na typ klawiatury należy wyodrębnić dwa zasadnicze podziały na akordeony guzikowe i klawiszowe. Klawiatura guzikowa jest określana jako klawiatura izomorficzna czyli guziki dźwięków diatonicznych jak i chromatycznych mają taki sam kształt, rozmiar oraz położone są na tym samym poziomie w każdym rzędzie. Ułożone są w porządku chromatycznym. Ten typ klawiatury ulegał ciągłym modyfikacjom. Początkowo gający miał do dyspozycji tylko jeden rząd. W miarę rozwoju techniki budowania akordeonów dodawane były kolejno drugi i trzeci rząd. Proces budowy instrumentów rozwija się od dziesięcioleci i obecnie finalną formą są akordeony pięciorzędowe. Największą popularność trzyrzędówki zyskały w Związku Radzieckim jako instrument służący głównie do wykonywania muzyki ludowej. Instrumenty czterorzędowe były uznawane we Francji, szczególnie w muzyce rozrywkowej, musette. Czwarty rząd był powieleniem pierwszego rzędu. Obecnie najbardziej rozpowszechnionymi akordeonami są instrumenty pięciorzędowe (czwarty i piąty rząd dublują pierwszy i drugi). Taka konstrukcja umożliwia używanie pierwszego palca, którym w aplikaturze akordeonowej jest kciuk; Budowane są również akordeony sześciorzędowe. Sześć rzędów wydaje się najlepszym rozwiązaniem, gdyż w tym wypadku zdublowane są wszystkie trzy podstawowe rzędy, co może znaczenie poprawić komfort gry muzyka. Dziwi fakt, że system sześciorzędowy nie znalazł się w powszechnym zastosowaniu. W przypadku zastosowania aplikatury odnoszącej się tylko do trzech pierwszych rzędów muzyk ma możliwość przesunięcia ręki o kolejne rzędy, co daje możliwość gry we wszystkich tonacjach tą samą aplikaturą. System ten przyjął się jedynie na Bałkanach. Wspomniane sześć rzędów nie jest stopniowane tak jak w tradycyjnych akordeonach guzikowych, lecz ułożone jest na płasko. Instrumenty guzikowe oraz klawiszowe posiadają różne skale w zależności od wielkości instrumentu. Instrumenty guzikowe o pełnej skali w manuale dyszkantowym posiadają 64 dźwięki od E-g⁴ (106 guzików). Manuał melodyczny lewej ręki posiada 58 dźwięków – od E-cis³ (77 guzików, zdublowany tylko pierwszy rząd). Akordeon guzikowy budowany jest w wielu odmianach w manuale dyszkantowym oraz melodycznych lewej ręki. Wielorodność systemów jest uciążliwym mankamentem naszego instrumentu. Brak uniwersalnego systemu może nastręczać trudności w procesie dydaktycznym. Obecnie najbardziej popularne są dwa systemy – B (znajdujący się pierwszym rzędzie dźwięk H w nomenklaturze angielskiej nazywany jest B) oraz system C (dźwięk C znajduje w pierwszym rzędzie). System B najbardziej popularny jest w krajach Europy wschodniej, w tym w Polsce oraz na Bałkanach. Na zachód od Niemiec dominuje system C, który jest stosowany również w Chinach, kraju z prężnie rozwijającą się akordeonistyką. Występują również inne podobne systemy do wyżej wymienionych: system B fiński oraz dwa systemy D, jednak są one mniej powszechne. Poniżej układy dźwięków w akordeonach o różnych systemach ułożenia dźwięków, stosowanych w różnych częściach świata (55 dźwięków, 92 guziki – niepełna skala).

Kolejnym typem klawiatury w akordeonach jest klawiatura typu fortepianowego. Akordeony klawiszowe są najbardziej popularnym typem w ruchu amatorskim w Polsce. Od około 20 lat istnieje silna ekspansja instrumentów z klawiaturą guzikową począwszy od szkół muzycznych I stopnia, a kończąc na akademiach muzycznych. Coraz więcej młodych adeptów zaczyna naukę gry na akordeonie guzikowym. Ciekawa sytuacja występuje na Litwie. W tym kraju dominuje akordeon klawiszowy. Sytuacja podyktowana była względami politycznymi. Akordeoniści litewscy często traktowali wybór akordeonu z klawiatura fortepianową jako swego rodzaju wyraz protestu w stosunku do jej wschodniego sąsiada, w którym niezwykle popularny jest instrument guzikowy.

Standardowe akordeony klawiszowe 120 basowe w manuale dyszkantowym posiadają 41 dźwięków – od f-a⁴ (tutaj liczba klawiszy jest oczywiście tożsama z liczbą dźwięków). Akordeony koncertowe posiadają 45 dźwięków od e – c4 lub 47 dźwięków – od dis-cis⁴. Przy włączeniu regestra transponującego o oktawę w górę lub w dół zakres skali ulega rozszerzeniu. W manuale melodycznym występuje taka sama ilość dźwięków jak w akordeonach guzikowych – 58 dźwięków (przy założeniu, że instrument posiada pełną skale w manuale melodycznym lewej ręki).

Kolejny system to układ skonstruowany przez prof. Mikołaja Krawcowa z St. Petersburga. Instrument został zaprezentowany podczas targów muzycznych we Frankfurcie w 1999 roku. Ideą stworzenia tego systemu było ułatwienie przestawienia się „klawiszowców” na system izomorficzny (guzikowy) oraz wykonywanie repertuaru pisanego na akordeon guzikowy. Ułożenie dźwięków przypomina układ klawiszowy, jednak kształt przycisków jest zupełnie inny, przypominający sześciokąty w układzie czterorzędowym. Występuje zdublowany tylko pierwszy rząd. System wykorzystują głównie studenci z klasy profesora Krawcowa. W produkcji akordeonów z tym systemem specjalizuje się białoruska firma Zonta oraz włoska Victoria¹³.

Innym mało znanym układem dźwięków dla manuału dyszkantowego jest układ stworzony w oparciu o system Janko opatentowanym w 1939 roku przez amerykańskiego akordeonistę Johna Reuthera. Trzy lub czterorzędowy system nazywany Uniform keyboard accordion znaczy tyle co jednolita klawiatura akordeonowa. Twórca tego systemu poszukiwał (podobnie jak Krawcow) systemu, który pozwalał na w miarę bezkolizyjne przejście na system izomorficzny. Układ wzoruje się na idei systemu guzikowego jako klawiatury izomorficznej, jednak różnica polega na tym, że klawisze są w kształcie prostokątów oraz klawiatura posiada tylko dwa rzędy podstawowe, natomiast trzeci i czwarty rząd jest powieleniem pierwszego i drugiego. Akordeon posiada 69 klawiszy – skala od e-c³ (trzyrzędowy). Pionierami w produkcji tych instrumentów były firmy Robotti (Nowy Jork) oraz Waco (Teksas). Akordeony te nie zdobyły szczególnej popularności. Obecnie gra na nich tylko kilku akordeonistów.

Klawiatura Reuthera doczekała się również wersji guzikowej, która była oparta na klawiaturze fisharmonii Seraphine J. A. Bazina z 1835 roku. Akordeony guzikowe, tak samo jak ich klawiszowe odpowiedniki posiadały trzy lub cztery rzędy. Akordeony guzikowe z tym systemem nazywane są logicordeon. Obecnie produkuje je firma Weltmeister z Niemiec. Klawiatura przypomina po części układ klawiatury fortepianowej jednak wszystkie klawisze są jednakowej wielkości umiejscowione w rzędach na tej samej wysokości. System ma ułatwiać muzykowi transponowanie utworu do innej tonacji bez zmiany aplikatury¹⁴.

2.2. Akordeon ćwierćtonowy

Termin akordeon ćwierćtonowy może oznaczać wiele różnych typów akordeonów umożliwiających uzyskanie ćwierćtonów. Według akordeonisty Veli Kujala najwcześniej grę na akordeonie ćwierćtonowym stosowano w Afryce. Instrumenty miały zwykle kilka dźwięków strojonych ćwierćtonowo. W Szwajcarii występuje również rodzaj akordeonu ćwierćtonowego, który ma całkowicie przebudowany manuał dyszkantowy. Obecnie akordeon ćwierćtonowy najczęściej wykorzystuje fiński akordeonista Veli Kujala. Instrument został zaprojektowany we współpracy z kompozytorem Sampo Haapamäki w 2005 roku i wyprodukowany w 2006 roku przez fabrykę akordeonów Pigini. Strojeniem zajął się Fin Tapio Peltola.

Koncepcja jego akordeonu ćwierćtonowego jest dość prosta i ekonomiczna w budowie. Zamiast całkowicie nowego instrumentu z ponownie zaprojektowanymi klawiszami, akordeon ćwierćtonowy korzysta z konstrukcji koncertowego Pigini Sirius. Wszystkie głosy manuału dyszkantowego oraz dwie głośnice manuału basowego zostały zastąpione głośnicami z głosami ćwierćtonowymi. Wszystkie osiem nowych głośnic mieści się w małej walizce, więc przy niższych kosztach produkcji daje to wykonawcy możliwość transportu w łatwy sposób, jednocześnie posiadając dwa dźwiękowo różne instrumenty, które można wykorzystać na tym samym koncercie. Zamiana głosów po kilkukrotnym przećwiczeniu zajmuje od 10 do 15 minut, więc możliwe jest, aby zrobić to w przerwie koncertu. W przypadku regestra 16′ i 4′ można rozwinąć pełny zakres brzmienia dla prawej ręki zaczynając od c aż do gis⁴. Ze względu na inny zakres brzmienia ćwierćtonów, głośnice muszą być nieco węższe od grubszego końca i szersze na cieńszym końcu głośnicy niż w przypadku standardowego akordeonu. Dla głośnic komorze cassotto konieczne było zainstalowanie dodatkowego mocowania, ponieważ głośnice ze stroikami ćwierćtonowymi nie były w nie wyposażone.

Górna połowa zakresu głośnic dla lewej ręki jest w ćwierćtonach. Najniższe dwie oktawy musiały pozostać w półtonach, ponieważ wymiana tych oktaw byłaby bardzo trudna do osiągnięcia z powodu ich dużych rozmiarów. Głównym powodem budowy tego instrumentu był koncert Sampo Haapamäki pt. Velinikka na akordeon ćwierćtonowy i orkiestrę kameralną Insomnio enseble, którego premiera odbyła się w Amsterdamie w 2008 roku. W 2009 roku swoją premierę miało 45-minutowe dzieło zatytułowane Hyperchromatic Counterpoint na akordeon ćwierćtonowy i 5.0 surround. Dwa lata później Veli Kujala prawykonał wraz z żoną Susanne Kujala koncert podwójny na akordeon koncertowy, akordeon ćwierćtonowy i orkiestrę kameralną niemieckiego kompozytora Joachima F. W. Schneidera. Ponadto istnieje kilka solowych i kameralnych dzieł kompozytorów fińskich. W tym czasie następnymi większymi premierami były koncert podwójny na gitarę ćwierćtonową i akordeon ćwierćtonowy Haapamäki oraz koncert na akordeon ćwierćtonowy i Orkiestrę (Helsinki Filharmonic Orchestra) Jukka Tiensuu i Tapiola Sinfonietta. Wszystkie kompozycje wykorzystywały skalę ćwierćtonową. W 2009 roku podczas festiwalu muzyki współczesnej Warszawska Jesień miało miejsce wykonanie koncertu Velinikka na akordeon ćwierćtonowy i orkiestrę kameralną. Akordeon ćwierćtonowy jest także używany w eksperymentalnej muzyce jazzowej oraz w projekcie z muzyką improwizowaną. Veli Kujala nagrał płytę CD pt. Some Kubricks of Blood która została wydana przez Tum Records w roku 2009. Druga płyta to Out to Lynch na której akordeon ćwierćtonowy współbrzmi z gitarą, saksofonem oraz gitarą basową. Płyta została wydana w 2012 roku.

Technika gry na „nowym” instrumencie jest w zasadzie taka sama, jak w normalnym akordeonie koncertowym. Największy problem stanowi różnica między wyuczonymi automatyzmami w chwytaniu interwałów. Ten sam chwyt daje na przykład zamiast oktawy kwartę zwiększoną lub zamiast dwóch oktaw tylko jedną oktawę. Ze względu na pomysłowy układ guzików akordeonu jest dość łatwo objąć jedną oktawę na akordeonie ćwierćtonowym, nawet w przypadku małej ręki. Wykonawca powinien po prostu przyzwyczaić się do tego, że ręka jest cały czas nieco szerzej ułożona niż zwykle. Fakt, że układ przycisków pozostaje taki sam może być mylący na początku, ale można to traktować również jako zaletę. Gra na akordeonie ćwierćtonowym jest niezwykłym treningiem dla mózgu oraz nowym doświadczeniem w czytaniu nut. Akordeon ćwierćtonowy jest jedną z możliwości poszerzenia perspektyw gry na akordeonie szczególnie w muzyce współczesnej i improwizowanej. Muzyk korzystający z tego instrumentu może otwierać nowe perspektywy brzmieniowe. Akordeon świetnie sprawdza się w kameralnej muzyce funkcjonując jako „żywy kamerton” dla innych instrumentów czyniąc je bardziej dokładnymi w stroju z ćwierćtonami¹⁵.

2.3. Akordeon basowy

Poszukując instrumentu zdolnego do realizacji partii analogicznej do partii wiolonczeli w kwartecie smyczkowym, skonstruowano akordeon diatoniczny i chromatyczny o skali barytonowej na wzór orkiestr concertinowych i bandoneonowych. Nowinka techniczna rozwiązała problem tylko częściowo, ponieważ obsługiwała skalę od F-c¹. Zbudowanie akordeonu o niższym rejestrze brzmieniowym wymagało nowszych rozwiązań konstrukcyjnych. Stałe poszukiwania w tej dziedzinie doprowadziły do skonstruowania w latach trzydziestych akordeonu basowego. Dopiero po 1945 roku uzyskał on ostateczną formę. Akordeon basowy jest nieco większych gabarytów niż standardowy akordeon. Po stronie dyszkantowej zamontowane są duże głośnice z szerokimi stroikami, które odpowiadają za niskie brzmienie instrumentu. Akordeonista obsługuje klawiaturę klawiszową bądź guzikową tylko prawą ręką¹⁶.

3. Typologia akordeonów cyfrowych

3.1. Amplifikacja i technologia cyfrowa w muzyce XX i XXI wieku

Pisząc o akordeonach elektronicznych nie można pominąć historii powstania instrumentów elektronicznych. O początkach instrumentów elektronicznych myślę, że można mówić z chwilą powstawania traktatów na ten temat. Takie prace naukowe jako jeden z pierwszych prowadził niemiecki fizyk Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz. Jest autorem pracy Sensations of tone: Psychological Basis for Theory of Music z 1860 roku. Wynalazł maszynę do analizy kombinacji tonów, nazwaną od jego nazwiska „Rezonatorem Helmholtza”. Pierwsze instrumenty elektroniczne budowano od około 1870 roku i działały w oparciu o koło tonacyjne. W skrócie: generowanie dźwięku polegało na obracaniu się wspomnianego koła tonacyjnego ze stałą prędkością, na którego obrzeżach znajdowały się nacięcia. Przy każdym kole była umieszczona zaostrzona końcówka magnesu w kształcie pręta owiniętego zwojem przewodu. Obracające się koło mijając końcówkę pręta powoduje zmiany w polu magnetycznym generując napięcie w zwojnicy. Im więcej nacięć na sekundę mija pręt, tym wyższy powstaje dźwięk. Koła używano do lat 50. XX wieku. Było stosowane również w słynnych organach Hammonda¹⁷.

Jednym z pierwszych elektronicznych instrumentów był muzyczny telegraf skonstruowany przez Elisha Graya w 1876 roku. Był instrumentem z grupy elektrofonów elektromechanicznych, który wyposażony został w dwuoktawową klawiaturę. W 1907 roku Ferrucio Busoni opublikował Szkic nowej estetyki w muzyce w którym przewidział rozwój instrumentów elektronicznych, które będą miały znaczący wpływ na rozwój muzyki rozrywkowej i awangardowej muzyki XX wieku¹⁸.

Z instrumentami elektronicznymi nierozerwalnie związany jest syntezator. Pierwszym w historii był wynalazek Leona Theremina skonstruowany w 1919 roku, nazwany od jego nazwiska theremin. Jest to o tyle ciekawy instrument, że gra na nim nie wymaga fizycznego kontaktu wykonawcy. Muzyk grający na thereminie porusza dłońmi wokół dwóch anten, kontrolując wysokość i czas trwania dźwięków. Jego charakterystycznego, wibrującego brzmienia nie da się pomylić z żadnym innym instrumentem. Szerokie zastosowanie zyskał w ścieżkach dźwiękowych do filmów.

Kolejnym krokiem ku rozwojowi instrumentów elektronicznych było skonstruowanie syntezatora ondes Martenot przez wiolonczelistę Maurice Martenota. Zaprezentowany publicznie w 1928 roku od razu zyskał uznanie. Powstało na niego wiele kompozycji oraz został zaakceptowany jako instrument orkiestrowy. Do dziś istnieje możliwość studiowania gry na około dziesięciu uczelniach wyższych na świecie, m.in.: Francja, Kanada. Ondes Martenot jest instrumentem monofonicznym, posiadającym zakres siedmiu oktaw. Wiele instrumentów elektronicznych produkowanych w okresie 1920-40 to różne odmiany organów elektronicznych. W 1935 roku zostały skonstruowane organy Hammonda jako tańszy zamiennik tradycyjnych organów kościelnych. Sam konstruktor Laurens Hammond zapewne nigdy nie spodziewał się, że jego instrument zrobi furorę nie w muzyce kościelnej, a w jazzie, soulu, bluesie, rocku czy fusion. Charakterystyczne wibrujące brzmienie zyskało uznanie u takich muzyków jak: Steve Winwood, Tony Banks, Keith Emmerson i innych. Zasada działania polegała na wirujących tarczach w przetwornikach elektromagnetycznych. Dźwięki wytwarzane przez wirujące tarcze mogą ulegać wielu modyfikacjom brzmieniowym dając złożone kombinacje tonu. Organy Hammonda wywarły istotny wpływ na rozwój muzyki rozrywkowej i do dziś cieszy się wielką popularnością.

Następnym ważnym wynalazcą syntezatorów był Robert Moog. Skonstruował syntezator modularny składający się z kilku modułów połączonych za pomocą kabli. Kolejnym etapem było opracowanie Minimooga. Nowy instrument nie posiadał aż tyle kabli, dzięki czemu był o wiele mniejszy, przypominając już współczesne syntezatory. Moduły pozwoliły na rezygnację z ogromnej ilości kabli oraz przełączników. W końcu syntezator mógł być szeroko stosowany na koncertach, a nie tylko w studiu. Innym ważnym, przełomowym syntezatorem był Prophet 5 – jeden z pierwszych syntezatorów polifonicznych zdolny do grania akordów. Zastosowanie wewnętrznych chipów spowodowało zminiaturyzowanie instrumentu, dzięki czemu łatwo można było go przenosić oraz wykorzystywać na koncertach. Nieocenioną funkcją była możliwość zapisywania brzmień w komórkach pamięci RAM. Był przełomowym syntezatorem, który stał się protoplastą współczesnych syntezatorów. Lata 80. i później to intensywny rozwój technologii elektronicznej. Na pierwszy plan wysuwają się takie firmy jak Roland, Yamaha i Korg, które poprzez swoje innowacje do dziś są czołowymi producentami najlepszych i najbardziej popularnych instrumentów elektronicznych na świecie¹⁹. Proces cyfryzacji instrumentów nie ominął także akordeonów.

Pod koniec XIX wieku w USA powstała pierwsza wytwórnia fonograficzna Columbia Records. Był to przyczynek do rozwoju szeroko pojętej muzyki rozrywkowej. Artyści zaczynali nagrywać swoje utwory na masową skale. Popularyzacja muzyki wśród słuchaczy powodowała wzrost liczby odbiorców podczas koncertów. Przy wielkopowierzchniowych przestrzeniach koncertowych istniała potrzeba amplifikacji instrumentów akustycznych (nagłośnienie) za pomocą mikrofonów, wszelkiego rodzaju przystawek i wzmacniaczy. Równocześnie rozwijały się prace nad udoskonaleniem instrumentów cyfrowych, głównie klawiszowych, które w II połowie XX wieku zaczęły odgrywać istotną rolę w muzyce rozrywkowej, estradowej.

W niniejszej pracy podjąłem m.in. tematykę akordeonu cyfrowego. Często spotykam się ze zdziwieniem, że taki instrument również istnieje. Jednak należy zauważyć, że proces digitalizacji jest bardzo powszechny i dotyczy wielu instrumentów akustycznych takich jak skrzypce, wiolonczela, gitara, klarnet, harfa, instrumenty klawiszowe. Owe instrumenty często używane są na estradzie w gatunkach muzyki popularnej, rozrywkowej. W tym wypadku zostaje rozwiązany trudny problem skutecznej amplifikacji instrumentu (zwłaszcza akordeonu) poprzez liniowe podłączenie instrumentów do odbiornika sygnału cyfrowego (poprzez przewód). Porównując akordeon cyfrowy do innych instrumentów warto zauważyć, że w elektronicznym odpowiedniku akordeonu akustycznego zostaje wyeliminowany wibrator czyli stroik przelotowy, a zostaje zastąpiony samplami, które generowane są przez moduł brzmieniowy. Ważnym jest to, że nawet w instrumencie cyfrowym cały czas mamy do czynienia z ręcznym miechem jako głównym medium kształtującym dźwięk i artykulację. Pokazuje to jak bardzo istotnym elementem akordeonu jest jego centralna część. W przypadku elektronicznych instrumentów strunowych (skrzypce, wiolonczela, gitara) wibrator czyli struny zachowują swoje pierwotne funkcje, natomiast zniwelowany zostaje rezonator – pudło rezonansowe.

3.2. Akordeon amplifikowany

Jak już powyżej pisałem, po II wojnie światowej akordeon staje się bardzo popularny w różnego rodzaju zespołach. Pojęcie „akordeon amplifikowany” nie oznacza, że jest to instrument cyfrowy. Korzysta jedynie z technologii, która pozwala uzyskać instrumentowi akustycznemu wzmocnienie jego brzmienia. Wraz z rozwojem muzyki rozrywkowej, estradowej, akordeon również znajduje swoje miejsce na wielkiej scenie, niejednokrotnie pełniąc wiodącą rolę w zespole. Akordeon bardzo dobrze odnajduje się w zespołach grających, jazz, muzykę pop, folk, tango, musette itp. Dla tak szerokiej publiczności istnieje potrzeba nagłośnienia akordeonu. Amplifikacja w przypadku akordeonu nie jest wcale prosta. Optymalne rozmieszczenie mikrofonów nie jest łatwe z racji tego, iż dźwięki wydobywane są z instrumentu w różnych miejscach, które poprzez ruch miecha dodatkowo przemieszczają się wzajemnie (tego problemu nie ma np. w trąbce, gdzie dźwięk wydobywa się tylko z jednego miejsca – czary głosowej). Przy akordeonie należy nagłośnić osobno prawą i lewą stronę instrumentu. Można zrobić to na kilka sposobów. Pragnę zaznaczyć, że wybór środka zależy od indywidualnych preferencji artysty. Najprostszym sposobem jest ustawienie dwóch pojemnościowych mikrofonów na statywie: po jednym dla manuału dyszkantowego i basowo-akordowego. Rozwiązanie to według mnie nie zapewnia oddania wszystkich niuansów brzmieniowych z racji tego, iż podczas miechowania wydobywający się dźwięk z lewej strony instrumentu na zmianę oddala się i przybliża w stosunku do przetwornika elektroakustycznego czyli mikrofonu. Innym sposobem nagłośnienia jest zamontowanie mikrofonów pojemnościowych „na klips”. Obecnie wielu producentów na rynku muzycznym oferuje takie rozwiązania. Na stronę dyszkantową potrzebne są przynajmniej dwa mikrofony pojemnościowe, a na stronę basową minimum jeden. Kolejnym rozwiązaniem jest montaż szeregu małych mikrofonów dynamicznych pod galeryjką instrumentu dla manuału prawej ręki oraz pod pokrywą dla strony basowo-akordowej. System ten proponuje m. in. austriacka firma Limex specjalizująca się w nagłaśnianiu akordeonu. Takie rozwiązanie jest bardzo wygodne dla akordeonisty, ponieważ mikrofony zamontowane są na stałe i nie mają znaczącej wagi. Według opinii niektórych muzyków montaż mikrofonów pod galeryjką nie daje oczekiwanych rezultatów. Mikrofony zbierają dźwięki ze środka akordeonu, a nie dźwięki, które słyszy odbiorca muzyki. Jako aktywnie koncertujący akordeonista do nagłośnienia instrumentu stosuję bezprzewodowe mikrofony pojemnościowe na klips marki Audio-Technica. Używam dwóch mikrofonów dla manuału dyszkantowego oraz jeden dla manuału basowo-akordowego. Oprócz mikrofonów w skład zestawu wchodzą: nadajnik – podłączony z mikrofonem oraz stacja odbiorcza, która jest podłączana do miksera obsługiwanego przez akustyka. Cały instrument nagłośniony jest trzema takimi zestawami. Bezprzewodowa łączność daje muzykowi duży komfort gry na scenie. Mikrofon pojemnościowy dobrej klasy gwarantuje także satysfakcjonujące przenoszenie brzmienia instrumentu na kolumny estradowe.

3.3. Akordeon akustyczno-cyfrowy

Historia akordeonów elektronicznych zaczęła się z chwilą połączenia trzech firm produkujących akordeony akustyczne: Scandalli, Settimo Soprani oraz Frontalini w 1946 roku, tworząc nową markę Farfisa (po roku firma Frontalini wycofała się z fuzji). Firma Farfisa jako pierwsza zbudowała instrument elektroniczny, który imitował brzmienie akordeonu pod nazwami pianorgan i microrgan. We wczesnych latach sześćdziesiątych firma konstruuje pierwszy na świecie tranzystorowy akordeon bez tradycyjnych głośnic pod nazwą Tranicord, którego brzmienie jest w pełni generowane przez elektronikę. Instrument posiada miech, który wpływa na poziom głośności. Brzmienie elektronicznego instrumentu zbliżone było do dźwięku organów. W projekt byli zaangażowani między innymi Gervasio Marcosignori – wirtuoz akordeonu, który był wyłącznym demonstratorem akordeonów tej marki, a następnie dyrektorem rozwoju instrumentów (akordeony, organy) oraz od 1956 włoski kompozytor Gianfelice Fugazza jako konsultant techniczny. Kolejnym ważnym instrumentem firmy Farfisa był akordeon pod nazwą Cordovox. Za sekcję akustyczną oraz sekcję organową w akordeonie była odpowiedzialna firma Scandalli. Produkcją generatora dźwięku, wzmacniacza, pedałów czy kabli zajmowała się firma Lowrey Organ Co. Niektóre części pochodzące z elektroniki były patentem firmy Iorio Accordion Co z Nowego Jorku zaprojektowane przez Al Iorio – wnuka założyciela firmy Augusto Iorio, który wyemigrował z Castelfidardo do Stanów Zjednoczonych. Gervasio Marcosignori został wysłany przez Farfisa do Chicago, aby odwiedzić Lowrey Organ Co i opracować wraz inżynierami tej firmy akordeon Cordovox CG-2/CG-3. Sekcję elektroniczną pochodziła z organów Lowrey Holiday Deluxe. Wszystkie wczesne akordeony Cordovox były dość dobrze wyważone. Mimo dodania sekcji elektronicznej nie były zbyt ciężkie, gdyż w manuale dyszkantowym posiadały trzy chóry w układzie LMH²⁰, natomiast w manuale basowo-akordowym cztery chóry. Model Premium posiadał chóry 16′ i 8′ w komorze casotto, natomiast chór 4′ był umiejscowiony poza komorą. Standardowa wersja akordeonu później określana jako Super IV (CG-2/CG-3) nie posiadała komory casotto. Wyróżniał ją zdecydowanie mniejszy korpus, czarne guziki po stronie basowej oraz inaczej ułożony panel sterowania sekcji organowej niż w modelu Premium (model cassotto). Akordeon Cordovox Super V (numer serii CG-3) posiadał podwójne cassotto oraz ręcznie robione głosy. Elektronika zastosowana w obu typach akordeonu była identyczna. Akordeony sygnowane serią CG-2/CG-3 oferowane były bez tremola. Kolejne generacje CG-4 i następne posiadały już tremolo w układzie LMM czyli akordeon nadal posiadał trzy chóry, jednak bez regestra czterostopowego. Pierwsze trzy generacje akordeonów Cordovox w wersji Premium oznaczane były symbolem Super V, który definiuje Cordovoxa jako niższą wersję akustycznego akordeonu Scandalli Super VI. Różnica polega na tym, że Cordovox posiada trzy chóry w dyszkancie i cztery w manuale basowo-akordowym, natomiast jego akustyczny odpowiednik Scandalli Super VI posiada cztery chóry w dyszkancie i pięć w manuale basowo-akordowym. Głosy użyte w obu konstrukcjach są identyczne. Akordeony serii Super V i Super VI budowane były w osobnym pomieszczeniu sygnowanym jako „instrumenty specjalne”. Nad tymi instrumentami pracowali najlepsi specjaliści oraz wykorzystywano najwyższej jakości materiały i części. Firma Scandalli do produkcji używała takiego drewna jak: buk, mahoń, klon czy orzech. Skórki do głosów produkowane były z koziej skóry. Do produkcji ręcznie robionych głosów stosowano wysokogatunkową szwedzką stal. Z każdą kolejną generacją modeli Cordovox panel kontrolny sekcji organowej ulegał rozbudowaniu wraz z rosnącą liczbą efektów. Od samego początku panele kontrolne były dobrze skonfigurowane i przemyślane. Przyciski oznaczone były kolorami w pogrupowane sekcje w celu szybkiej identyfikacji. Akordeon funkcjonował wraz ze wzmacniaczem, który obsługiwał dwa pełnozakresowe głośniki o średnicy 12” i mocy 35 wat RMS²¹.

Druga generacja akordeonów Cordovox CG-4/CG-5 została wprowadzona około 1967 roku. Do zestawu został dołączony bardziej rozbudowany moduł brzmieniowy o symbolu CAG-1. Wzmacniacz posiadał moc 85 wat RMS, wysokiej jakości głośniki: dwa 3” głośniki wysokotonowe, jeden 9”x14” głośnik średniotonowy oraz 15” woofer. Okablowanie dla pierwszych trzech generacji akordeonów Cordovox zostało wyprodukowane na zamówienie przez firmę Bell Laboratories. Akordeony serii CG-4/CG-5 oferowały więcej brzmień organowych niż w poprzedniej wersji. Zastosowanie nowych tranzystorów firmy Lowrey pozwalało na uzyskanie bardziej miękkiego dźwięku. Dla drugiej generacji przeznaczony był także nowszy i większy wzmacniacz CL-20 typu Leslie.

Trzecia generacja akordeonów Cordovox CG-6/CG-7 używała nowego wzmacniacza o symbolu CXA o mocy szczytowej 200 wat oraz modułu brzmieniowego o symbolu CXG. Akordeon przeszedł tylko drobny lifting w wyglądzie, reszta elementów pozostała bez zmian. Podsumowując obie generacje akordeonów można zauważyć, że akordeony z oznaczeniem Super V posiadały ręcznie robione głosy oraz komorę cassotto. Montowano w nich guziki basowo-akordowe w kolorze białym. Modele bez oznaczenia Super V to akordeony bez komory cassotto, posiadające głosy niższej jakości, nieco mniejszy korpus oraz czarny kolor guzików basowo-akordowych.

Czwarta generacja akordeonów Cordovox powstała około 1971 roku. Prawa do marki przejęła firma Norlin Music Inc. Modele o oznaczeniu CRD-A 210, 241, 251 zostały wykonane przez firmę Excelsior stosując już słabszej jakości stroiki. Wyróżniały się bardzo pokaźnymi gabarytami, sprawiając wrażenie przesadzonej formy. Czwarta generacja nie brzmiała już tak dobrze produkty firmy Scandalli. Model CRD-A 251 posiadał pełną sekcję organową. Zaktualizowane komponenty sekcji elektronicznej w akordeonie oraz moduł brzmieniowy dawały szorstki, mniej przyjemny w odczuciu dźwięk w porównaniu do poprzednich komponentów firmy Lowrey. Warto dodać, że niektóre elektroniczne części były wyprodukowane już przez japońskie firmy. Modele CRD-A 241 i 251 dostępny były z zewnętrznym pedałem głośności. Począwszy od pierwszej generacji okablowanie akordeonu zostało wykonane przez firmę Bell Laboratories (z wyjątkiem modelu CRD-A 210). Jak zawsze same akordeony zawierały jedynie niewielką część całej elektroniki. Ostatnim modelem Cordovoxa był CRD-A 2000. Nie udało mi się uzyskać informacji o tym modelu.

Aby konkurować z czwartą generacją Cordovoxa firma Farfisa rozpoczęła produkcję modeli serii Transivox, które były podobne do wczesnych modeli Cordovox-Scandalli, jednak wyposażone już były w zminiaturyzowany generator dźwięku zainstalowany za klawiaturą dla prawej ręki. Prócz akordeonu potrzebny był tylko zasilacz Farfisa ATX i pedał głośności oraz wzmacniacz do wyboru. Dzięki temu było o wiele mniej do noszenia, jednak sam akordeon był ciężki. Panel za klawiaturą, gdzie mieścił się wbudowany generator powodował niekomfortowe dopasowanie akordeonu do piersi grającego podczas użytkowania. Model Farfisa Super Transivox posiadał komorę cassotto z ręcznie robionymi głosami. Gervasio Marcosignori uczestniczył w projektach Transivox i Syntaccordion i był bardzo dumny z końcowego wyniku obu tych projektów. Syntaccordion będzie jego ostatnim projektem akordeonu elektronicznego Farfisa. W erze analogowych syntezatorów Farfisa wprowadza model Syntaccordion. Zmieniła się kolorystyka i układ panelu sterowania sekcją organową oraz zostały dodane nowe kontrolery. Po raz pierwszy można było programować własne ustawienia.

W latach 60. XX wieku powstała włoska firma Elka zajmująca się produkcją akordeonów i organów. Około 1979 roku firma wprowadziła do produkcji akordeon elektroniczny pod nazwą Elkavox oraz siostrzany model Iorio Accorgan sprzedawany przez Iorio Accordions New York City/Syn-Cordion Musical Instrument Corp. Akordeony były niewygodne oraz nieporęczne, wyglądem przypominające akordeony Cordovox serii 200. Sekcja akordeonu akustycznego oraz sekcja organowa były przyzwoitej jakości, ale panel kontrolny sekcji organowej nie był tak dobrze skonfigurowany oraz nie brzmiał równie dobrze jak w instrumentach produkowanych przez Farfisę, Scandalli, Lowrey. Także sam opis sekcji organowej był zbyt mało czytelny i intuicyjny. Sytuacja czasowo uległa poprawie po wprowadzeniu modeli serii G, jednak już w następnej generacji modelu H został ponownie wprowadzony skomplikowany układ panelu sterowania sekcji organowej. W późniejszym czasie firma Elka została przejęta przez General Electric bardziej znana jako GEM/Galanti Accordions.

Kolejną firmą produkującą akordeony elektroniczne była włosko-amerykańska Petosa Accordions z Seattle, USA. W swoich akordeonach stosowała elektronikę zapożyczoną z akordeonów Elka 77/Iorio G series. Podobnie jak w akordeonach Cordovox instrumenty Petosa Series II oferowały wersję standardową oraz Premium, która posiadał komorę cassotto oraz ręcznie robione głosy. Akordeony serii II i III były produkowane przez włoską firmę Zero-Sette z Castelfidardo. Do mocnych stron akordeonów Petosa serii II i III można zaliczyć jakość materiałów, wykończenie, mechanika klawiatury prawej ręki, waga. Akordeony serii III przejęły elektronikę z akordeonów Elka 83/Iorio Accorgan H series. Firma założona przez Carlo Petosa w 1922 roku dopiero od kilku lat produkuje akordeony we własnym zakresie.

Produkowane były także instrumenty elektroniczne, które można zaliczyć do kategorii instrumentów klasy C. Brzmieniowo, wizualnie i jakościowo nie były już tak dopracowane jak wyżej opisane instrumenty. Należały do nich między innymi akordeony Bell Duovox dystrybuowane przez Bell Accordions z Nowego Jorku czy akordeony Hohner Elektravox. Dla firmy Bell Accordions instrumenty produkowała firma Crucianelli, natomiast elektronikę firma Crumar z Castelfidardo. Akordeony te cieszyły się dobrą reputacją jednak nie zachwycały akordeonistów tak jak instrumenty typu Cordovox serii premium²².

3.4. Akordeon cyfrowy

W 2004 roku na targach muzycznych we Frankfurcie firma Roland zaprezentowała pierwszy na świecie w pełni cyfrowy akordeon jako efekt współpracy trójki Włochów związanych z branżą akordeonową – byli to: Sergio Scappini, Marco Cinaglia, Luigi Brutti. Pierwszymi produktami były modele klawiszowe FR-7, FR-5. Od poprzednich akordeonów z technologią cyfrową różni go wiele cech. Przede wszystkim nie jest już hybrydą akordeonu akustycznego i elektronicznego. Zastosowano w pełni cyfrową technologię, a brzmienie akordeonu generowane jest elektronicznie. Dzięki kilkunastu bankom pamięci akordeon Roland prezentuje charakterystyczne brzmienia akordeonów z różnych stron świata. Samo brzmienie akordeonu jest trudne do zdefiniowania i scharakteryzowania. Początkowo akordeony akustyczne miały na regestrach oznaczenia odnoszące się do różnych instrumentów, np.: fagot, bandoneon, skrzypce, klarnet. Oznaczało to tyle, że brzmienie ukryte pod konkretnym regestrem naśladowało brzmienie danego instrumentu. Regestry mogą być użyte w różnej kombinacji, w tym wypadku odniesienie się do zdefiniowania brzmienia akordeonu staje się jeszcze trudniejsze. Finalnie uzyskano 30 rodzajów brzmień akordeonowych. Wyglądem jest zbliżony do tradycyjnego akordeonu akustycznego. Na pierwszy rzut oka odróżnia go mały wyświetlacz LCD, panel gniazd, potencjometry. Technologia stosowana w starszych typach akordeonów hybrydowych (generatory, oscylatory) nie znajduje już miejsca w akordeonach cyfrowych XXI wieku. Została ona zastąpiona przez sterownik – wirtualny tandem symulujący w przypadku akordeonu dźwięk pojedynczego stroika. Roland opracował technologię PBM (Physical Behavior Modeling), dzięki niej instrument uzyskuje imitację brzmień akordeonowych. Oprócz brzmień akordeonowych instrument oferuje brzmienia orkiestrowe (trąbka, puzon, kontrabas i inne). Akordeon posiada 14 regestrów w manuale dyszkantowym oraz 7 w manuale basowo-akordownym i tak jak w tradycyjnym akordeonie służą do zmiany barwy brzmień. Podczas przełączenia trybu pracy na sekcję orkiestrową regestry służą do wybierania odpowiednich brzmień z bogatej palety instrumentów orkiestrowych. Do instrumentu dołączony jest kontroler nożny, który ułatwia przełączanie różnych funkcji podczas gry. Bardzo istotną funkcją jest możliwość przełączenia sekcji basowo-akordowej na sekcję free bass (manuał melodyczny). Dzięki temu łączy cechy akordeonu koncertowego i standardowego. Akordeon wyposażony jest także w interfejs MIDI (Musical Instrument Digital Interface). Złącze MIDI pozwala na wymianę danych muzycznych między akordeonem, a komputerem lub innymi urządzeniami zewnętrznymi. Gniazdo MIDI służy do wysyłania i odbierania komunikatów. Model FR-7 różni się od FR-5 tym, że posiada wbudowane głośniki napędzane wzmacniaczem o mocy 25 wat. Natomiast, by grać na akordeonie FR-5 należało dokupić zewnętrzny wzmacniacz wraz z głośnikami. Akordeon i interfejs nożny łączy wielożyłowy przewód, który pełni także funkcję zasilającą. Muzyk ma możliwość również korzystania z bezprzewodowego zasilania za pomocą siedmiu opcjonalnych baterii niklowo-manganowych. Akordeon wyposażony jest w dynamiczny miech dla sekcji akordeonowej. Podczas pracy w trybie orkiestrowym nie ma potrzeby używania miecha, gdyż za dynamikę dźwięku odpowiada sama klawiatura. Roland posiada 41 klawiszy po stronie dyszkantowej oraz 120 guzików basowych. Dodatkowo użytkownik ma do dyspozycji wiele efektów m. in: zwiększenie lub zmniejszenie pogłosu, korekta poziomu głośności osobno dla lewej i prawej ręki, symulacja cassotto i sordino, symulacja odgłosów mechanizmu basowego jak w akordeonie akustycznym. Waga instrumentu to zaledwie 11,5 kg. Dodatkowo użytkownik może podłączyć do akordeonu słuchawki podczas gry. Dzięki temu zyskuje komfort ćwiczenia i pracy z instrumentem w warunkach, w których musi panować cisza. W 2005 roku została wprowadzona wersja guzikowa dla obu modeli.

W 2006 roku wprowadzono nowe modele FR-3, FR-3s (akordeony klawiszowe) oraz FR-3b, FR-3sb (guzikowe odpowiedniki). Były to bardzo podobne akordeony różniące się od poprzednich modeli takimi szczegółami jak: mniejsza skala dla prawej ręki (37 dźwięków w wersji klawiszowej), zostało dodanych 7 nowych brzmień Orchestral Chord/Orchestral Free Bass, zastosowano nowy wyświetlacz diodowy 3×7 LED, podświetlane logo Roland na galeryjce instrumentu. Modele z dodatkowym oznaczeniem s posiadały wbudowane głośniki neodymowe. Akordeony dostępne także w białej wersji z dekorowanym miechem oraz skórzanymi paskami z Alcantarą²³.

Kolejnymi modelami akordeonów wprowadzonych do produkcji są 2 modele: klawiszowy FR-2 i guzikowy FR-2b. Instrument klawiszowy posiada 34 dźwięki oraz 96 basów. Roland FR-2 został wyposażony w funkcje PAD do gry brzmieniami perkusyjnymi. Akordeon został wyprodukowany z myślą o młodych adeptach, którzy dzięki funkcjonalności cyfrowej nowinki mogą również dobrze się przy tym bawić. Aktywny regestr w prawej i lewej ręce zostaje podświetlony. Galeryjka została tak zaprojektowana, by można było umieścić w niej własny indywidualny rysunek. Niestety akordeon nie został wyposażony w pokładowe głośniki, co zmusza muzyka do podłączenia zewnętrznego głośnika, bądź gry na słuchawkach. Waga akordeonu to zaledwie 7,5 kg. Producent oferuje opcjonalny wzmacniacz CM-30 Cube Monitor oraz SA-300 Stage Amplifier.

Akordeon FR-1x to najmniejszy model Rolanda. Jest linią akordeonów, które są wyposażone w znane już nowinki z poprzednich modeli. Seria x daje użytkownikowi kilka nowości. Port USB, dzięki któremu jest możliwość ładowania muzyki, podkładów, sampli z zewnętrznego źródła (pendrive) oraz bardziej zaawansowany układ ciśnieniowy w miechu. Seria x odtwarza dźwięki z pokładowego USB w dwóch formatach: MP3 i WAV. Akordeon posiada 12 zestawów akordeonowych, 16 zestawów brzmień orkiestrowych oraz 8 programów użytkownika. Dostępne jest także brzmienie musette w różnej charakterystyce brzmienia. Mimo, że posiada tylko 4 regestry w manuale dyszkantowym to pod każdym z nich kryje się kilka brzmień akordeonowych oraz orkiestrowych w trybie pracy Orchestra. Podobna sytuacja ma się w przypadku regestrów dla lewej ręki. Każda seria x ma swoje guzikowe odpowiedniki. W manuale dyszkantowym posiada 26 klawiszy, a manuał basowy 72 guziki (model guzikowy posiada skalę prawie o oktawę większą). Wbudowany wzmacniacz generuje moc 2×7 wat, która przenoszona jest na nieco mniejsze głośniki niż w wyższych modelach (2×9 cm). Instrument cechuje najniższa waga spośród wszystkich modeli – zaledwie 6,5 kg²⁴.

Roland FR-3x zmienił się w kilku szczegółach w porównaniu do swojego poprzednika FR3. Producent zrezygnował ze świecącego logo w galeryjce instrumentu. Nieznacznie wzrosła moc głośników (2×11 wat) oraz gabaryty. Przeprojektowane układy zasilania spowodowały dwukrotny wzrost czasu pracy na opcjonalnych bateriach (przy włączonych głośnikach 5 godzin, przy wyłączonych 9 godzin). W sekcji orkiestrowej dodano brzmienia skrzypiec i pianina elektrycznego. Sekcję organową wzbogacono o nową paletę brzmień. Omawiany typ akordeonu cyfrowego posiada kilka niestandardowych, przydatnych funkcji: wbudowany metronom, zmiana tonacji klawiatury, 15 różnego rodzaju brzmień regestra tremolo, możliwość wyłączenia wbudowanych głośników co powoduje zwiększenie czasu pracy baterii, cztery komórki pamięci użytkownika, instrument może przejąć rolę akordeonu basowego. Waga samego instrumentu to już 8.3 kg. Mimo tego, to i tak dość lekka konstrukcja²⁵.

Kolejnym akordeonem jest Roland FR-7x oraz FR-7xb (wersja guzikowa). Jest następcą wersji FR-7. Przez kilka lat był flagowym modelem serii akordeonów cyfrowych Rolanda. Nowszy model został wyposażony w nowy generator dźwięku co skutkuje szybszą reakcją, czułością i precyzją klawiatury. Przeprojektowany został także układ czujnika ciśnienia w miechu. Akordeon został wyposażony w kolejne brzmienia akordeonowe, orkiestrowe oraz organowe Virtual ToneWheel (wirtualne koło tonacyjne). Standardowo dla serii x posiada on port USB do ładowania nowych opcjonalnych brzmień, odtwarzania plików MP3 oraz nagrywania granej partii instrumentalnej do pliku WAV. Akordeon ten posiada także guzik służący do zamykania miecha tak jak ma to miejsce w tradycyjnych instrumentach. Dodatkiem jest specjalne pokrętło, które reguluje opór miecha przy jego otwieraniu i zamykaniu podczas gry. Nowy wyświetlacz pozwala na dokładniejsze wskazywanie parametrów i trybu pracy elektroniki. Wersja FR-7x posiada 41 dynamicznych klawiszy, natomiast FR-7xb 92 guziki dla manuału dyszkantowego. Instrument ma możliwość programowania aż 80 zestawów brzmień akordeonowych. W skład każdego zestawu wchodzi możliwość wyboru 14 regestrów dla manuału dyszkantowego, 7 regestrów dla manuału basowo-akordowego, manuału melodycznego, brzmień orkiestrowych na basach oraz akordach. W tym modelu został zastosowany podłużny regestr pod klawiaturą, który w akordeonach akustycznych pełni rolę regestra tutti. W razie potrzeby muzyk załącza regestr szybkim sprawnym ruchem. W wersji guzikowej możliwe jest ustawienie kilku systemów układu guzików stosowanych w różnych częściach świata dla prawej ręki, by następnie wykręcić guziki i wkręcić je do żądanego systemu np. system C lub B. Akordeon wyposażono w przejrzysty, wnękowy kolorowy wyświetlacz 128×64 OLED. Ze względu na nieco większe gabaryty instrumentu w stosunku do niższych modeli jego waga wzrosła do 11,7 kg²⁶.

Najnowszej generacji akordeon to Roland FR-8x. Swoją premierę miał w 2013 roku podczas targów muzycznych we Frankfurcie. Główne hasło firmy opisujące ten instrument to ostateczna fuzja tradycji i technologii. Według producenta FR-8x jest równowagą pomiędzy popularnością tradycyjnych akordeonów, a nowoczesną technologią cyfrową. Flagowy model został wzbogacony wieloma funkcjami i ulepszeniami na niespotykanym wcześniej poziomie. Wszystko to dzięki współpracy z najlepszymi akordeonistami na świecie. Innowacyjna technologia Dynamic Bellows Behawior dostarcza autentyczną reakcję miecha w każdym rejestrze na wzór akordeonów akustycznych. Technologia ta na podstawie informacji o wybranym regestrze oraz ilości zagranych nut jednocześnie reguluje przepływ powietrza w miechu. Możliwa jest także gra bez tej funkcji, co powoduje reakcję miecha jak w poprzednich modelach. Kolejną nowością w tym instrumencie jest wbudowany akumulator. Istnieje możliwość ładowania baterii akordeonu poprzez zasilacz sieciowy, a w razie potrzeby można jednocześnie grać. Roland posiada szeroki wybór brzmień akordeonów z całego świata. Dodatkowo aż 180 brzmień orkiestrowych zawierających instrumenty smyczkowe, dęte, gitary elektryczne i akustyczne, chóry, organy kościelne, harfę, instrumenty etniczne, syntezatory, szeroki wybór brzmień perkusyjnych oraz organowych Virtual Tone Wheel. Zmienił się także wyświetlacz. Akordeon został wyposażony w duży kolorowy interfejs, który zdecydowanie zyskał na przejrzystości w porównaniu do poprzednich generacji. Kolejnym atutem są 3 regestry podbródkowe, które mogą służyć do przełączania regestrów lub zmian we wszelkich ustawieniach użytkownika. Akordeon posiada pamięć aż 1400 ustawień użytkownika, co daje wykonawcy wręcz nieograniczone możliwości. Kolejną nowinką, w którą został wyposażony Roland to wbudowany looper służący do realizacji tzw. life electronics czyli zapętlania danej partii utworu oraz tworzenia natychmiastowego akompaniamentu w czasie rzeczywistym czy nagrywania występu na żywo. Standardowo, jak w serii x, istnieje port USB, do którego można podłączyć nośnik pamięci zewnętrznej. Daje to możliwość zachowywania, ładowania akordeonowych ustawień użytkownika oraz instalację nowych brzmień i aktualizacji oprogramowania akordeonu do nowszej wersji. Gniazdo USB COMPUTER na panelu bocznym umożliwia łatwe podłączenie akordeonu do komputera i używanie go z popularnym oprogramowaniem MIDI jako sterownika i modułu brzmieniowego. Cztery wbudowane moduły pamięci po 8 MB każda pozwala wgrywać nowe brzmienia z katalogów Rolanda. W najnowszym instrumencie można ustawić aż cztery warstwy brzmień dla manuału dyszkantowego, co oznacza, że jest możliwość gry aż czterema różnymi instrumentami naraz. Tak samo jak w poprzednich wersjach opisywany model posiada on 16 typów odstrojenia regestru tremolo czy symulację casotto. Akordeon wyposażony jest w dwa neodymowe głośniki o średnicy 9 cm każdy oraz dwa wysokotonowe. Waga instrumentu wynosi 12,1 kilogramów i jest to najcięższy z dotychczasowych akordeonów cyfrowych.

Roland wyprodukował limitowaną edycję 500 sztuk akordeonów pod nazwą Roland FR-8 Dallape. Model stworzono z inspiracji historycznych akordeonów marki Dallape. Firma oferuje wyróżniające się połyskiem czarne wykończenie. Akordeon posiada lekko zmienioną galeryjkę w stosunku do standardowego FR-8x z logo firmy Dallape oraz dekorowany miech. Dołączone pasy (nośne, basowy, tylny) wykonano ze skóry i alcantary dla zapewnienia eleganckiego wyglądu. Każdy model posiada tabliczkę z numerem seryjnym od 1-500. Limitowana edycja posiada zaprogramowaną bibliotekę brzmień akordeonów Dallape, co dla innych modeli cyfrowych jest dostępne opcjonalnie na zewnętrznym nośniku pamięci²⁷.

4. Charakterystyka porównawcza akordeonu akustycznego i cyfrowego marki Roland

Porównanie zdecydowałem się odnieść do instrumentów firmy Roland z racji największej powszechności tego instrumentu w segmencie akordeonów elektronicznych. Na pierwszy rzut oka oba typy akordeonów wyglądają bardzo podobnie. Przy pierwszym kontakcie laik w tej dziedzinie prawdopodobnie stwierdziłby, że nie słyszy różnicy. Różnice jednak są i to dość istotne. Przy bliższym zapoznaniu się z akordeonem cyfrowym słychać wyraźnie, iż nie jest to standardowy akordeon. Na wstępie zdradzają to napisy na korpusie odnoszące się do wybranych funkcji instrumentu, których nie uświadczymy w akordeonie akustycznym. Druga sprawa to wyświetlacz, który jest widoczny tylko z pozycji grającego akordeonisty. Następnie port USB umieszczony w przedniej części korpusu w modelach FR-1x. W Rolandach FR-3, FR-7 gniazdo zostało umieszczone dyskretniej w tylnej części akordeonu. Minusem takiego rozwiązania jest konieczność ściągania ochronnej poduszki zapinanej na napy w przypadku wymiany danych na nośniku pendrive. Gniazdo na baterie również dostało umiejscowione w tylnej części akordeonu pod poduszką. W najnowszej wersji akordeonu Roland FR-8x konstruktorzy powrócili do gniazda USB w przedniej części korpusu, a gniazdo na baterie zostało zastąpione stałym akumulatorem ładowanym bezpośrednio z zasilacza sieciowego. Każdy akordeon posiada specjalny przycisk służący do bezdźwięcznego zamykania miecha. Akordeon cyfrowy posiada dodatkowo specjalne kółko przy guziku służące do regulowania siły z jaką można prowadzić miech. Obniża ono lub podwyższa kompresję miecha. Nad zasadnością użycia tego zabiegu można by się długo zastanawiać, gdyż każdemu akordeoniście zależy na jak najlepszej kompresji miecha, a nie jej obniżaniu, bądź regulowaniu. Kolejną różnicą w obu typach instrumentach jest materiał z którego są zbudowane. Wysokiej klasy instrumenty koncertowe często wykonywane są ze szlachetnych odmian drewna, natomiast cyfrowy odpowiednik to głównie tworzywo sztuczne. Akordeon cyfrowy posiada mniejsze gabaryty niż w pełni koncertowy akordeon akustyczny. Jednak najbardziej znacząca różnica kryje się w środku. W tradycyjnym akordeonie źródłem dźwięku są stroiki przelotowe umieszczone w głośnicach. W akordeonie cyfrowym sercem jest moduł brzmieniowy generujący syntetyczne brzmienia akordeonowe, perkusyjne i orkiestrowe wraz z siecią układów scalonych i przewodów dzięki czemu akordeon wyposażony jest w tak wiele różnych funkcji. Jeśli chodzi o mechanikę akordeonu cyfrowego to producent bardzo dobrze wywiązał się jeśli chodzi o stronę basową. We wszystkich instrumentach poprzedzających model FR-8x mechanika manuału dyszkantowego nie przypominała tej z tradycyjnych akordeonów, zwłaszcza w wersjach guzikowych. Daje się to odczuć przy pierwszym kontakcie z guzikami, które reagują podobnie jak klawiatura z niższej klasy keyboardów.

Mimo, że Roland stara się wiernie naśladować działanie instrumentów akustycznych, to jednak brakuje trochę do naprawdę realistycznych brzmień. W pokładowym zestawie można znaleźć kilkadziesiąt brzmień akordeonów z całego świata, dodatkowo uzyskać efekt brzmieniowy podobny do instrumentów z komorą cassotto lub gry z tłumikiem. Próbki brzmieniowe nie odzwierciedlają prawdziwego brzmienia akordeonu akustycznego. Niektórzy muzycy określają brzmienie jako sztuczne, plastikowe. Znacznie lepszy efekt brzmieniowy uzyskuje się poprzez podłączenie instrumentu do wzmacniacza oraz wysokiej jakości kolumn estradowych tym samym wyłączając małe pokładowe głośniki, które nie oddają w pełni możliwości brzmieniowych tego akordeonu. Jest to instrument, od którego wiele się wymaga, zwłaszcza wśród wykształconych muzyków. Jednak konstruktorzy tworząc ten instrument zapewne nie mieli zamiaru stworzenia kopii akordeonu akustycznego ale alternatywę dla instrumentów akustycznych. Instrument elektroniczny miał spełniać rolę akordeonu i jednocześnie ułatwiać przygotowywanie aranżacji i tworzenie muzyki w zupełnie nowym wydaniu. Oferuje muzykowi o wiele więcej niż tradycyjny instrument. Pozwala na indywidualne i kreatywne podejście do muzyki, na tworzenie zupełnie nowych brzmień tradycyjnych utworów granych na akordeonie. Roland nie zastąpi w pełni orkiestry. Na chwilę obecną może jedynie naśladować jej poszczególne instrumenty lub wykonywać jednocześnie kilka partii instrumentalnych. Kreatywny muzyk może odkryć w tym instrumencie wiele więcej możliwości. Firma stworzyła program (Set Editor) do zainstalowania na komputerze, który umożliwia edycję wszystkich podstawowych brzmień akordeonowych, organowych i orkiestrowych w zakresie barwy, pogłosu, brzmienia, głośności, kolejności i innych. Służy także do edycji opcjonalnego zestawu wielu nowych brzmień orkiestrowych (AccOrchestra) oraz ładowania ich do pamięci akordeonu zapisanych na pendrivie. Daje to możliwość spersonalizowania swojego instrumentu i jeszcze bardziej kreatywnego zastosowania na scenie. Akordeon cyfrowy może ułatwiać także pracę kompozytorom. Dzięki współpracy z programami MIDI istnieje możliwość zapisywania nut w programie z poziomu grającego muzyka. Akordeon Roland posiada szereg gniazd i złącz. Są to m.in.: gniazdo słuchawkowe, złącza MIDI, wyjścia liniowe służące do przewodowego lub bezprzewodowego nagłaśniania akordeonu na scenie, bądź podłączenia większego głośnika (sygnał mono lub stereo). Akordeon cyfrowy w tym aspekcie ma większą przewagę od swojego akustycznego odpowiednika. Jeśli chodzi o dobre nagłośnienie akordeonu akustycznego jest z tym większy problem. Chcąc w pełni nagłośnić akordeon akustyczny można zastosować szereg mikrofonów dynamicznych montowanych pod galeryjką manuału dyszkantowego oraz wewnątrz strony basowej. Takie rozwiązanie jest bardzo wygodne, gdyż do wszystkich mikrofonów prowadzi przeważnie jeden przewód. Minusem takiego rozwiązania może być dźwięk, który mikrofony zbierają z środka instrumentu, a nie dźwięk który finalnie słyszy odbiorca. Alternatywą są zewnętrzne mikrofony pojemnościowe. Problemem może być zamontowanie tych mikrofonów, które są większych rozmiarów. Można zaobserwować, że muzycy często przyklejają mikrofony zwykłą czarną taśmą, co wygląda nieestetycznie. Problematycznym jest także mnogość przewodów wychodząca od każdego mikrofonu (systemy przewodowe lub bezprzewodowe). Zaletą akordeonu cyfrowego jest duża liczba dodatkowych funkcji jaką daje technologia cyfrowa. Producent wyposażył akordeon w wbudowany metronom, którego parametry można dowolnie zmieniać, możliwość transpozycji do dowolnej tonacji bez zmiany aplikatury i ułożenia ręki dzięki funkcji transpose. Wartość domyślna stroju w którym brzmi akordeon to 440 Hz. Można ją dowolnie modyfikować w zakresie 415,7-464,3 Hz. Wywołanie dedykowanego parametru w instrumencie spowoduje, że akordeon będzie mógł pełnić funkcję akordeonu basowego. Aktywny wtedy będzie tylko manuał dyszkantowy. Akordeon w wersji guzikowej wyposażony jest w parametr, który pozwala na zmianę systemu klawiatury guzikowej na system B, C, B fiński, D. Funkcja ta umożliwia grę na danym instrumencie każdemu akordeoniście niezależnie od tego jaki system preferuje. Na akordeonie akustycznym jest to niewykonalne. Jak na razie firmie nie udało się uzyskać w pełni realistycznego, pięknego brzmienia instrumentu koncertowego z komorą casotto. W akordeonach akustycznych szlachetne brzmienie uzyskiwane jest za sprawą kilku czynników. Najważniejszym z nich jest jakość wykonanych stroików. W droższych modelach głosy wykonywane są ręcznie hand made. Do tego należy dodać, iż przeważnie robione są z materiału wysokiej jakości. Na indywidualne brzmienie każdego z instrumentów ma również rodzaj zastosowanego drewna oraz sama konstrukcja akordeonu. Często akordeony klawiszowe charakteryzują się większą głębią brzmienia od wersji guzikowych. Powodem tego stanu jest mniejsza liczba głosów (mniejsza skala) wewnątrz instrumentu w wyniku czego zwiększa się w środku powierzchnia rezonująca. W instrumentach koncertowych są do dyspozycji regestry podbródkowe, dzięki którym można przełączać je podbródkiem bez konieczności odrywania ręki od klawiatury. Liczba regestrów podbródkowych waha się w granicach 5-10 w zależności od danego modelu. Firma Roland dzięki współpracy z najlepszymi akordeonistami świata oraz podążając za oczekiwaniami klientów wprowadziła 3 regestry podbródkowe w ostatnim modelu FR-8x. Biorąc pod uwagę możliwość zaprogramowania dowolnego regestra, liczba tylko trzech przełączników nie wydaje się dużym ograniczeniem. Firma Roland stanęła na wysokości zadania tworząc miech na wzór używanego w tradycyjnych akordeonach. Użyty czujnik ciśnienia przekazuje informację do pokładowych głośników, dzięki czemu możliwa jest dynamiczna gra jak w instrumencie akustycznym. Przy wykonywaniu bardziej skomplikowanych technik artykulacji miechowej (tremolando, rykoszet) reakcja miecha już niestety nie jest tak dokładnie odwzorowana. W tym przypadku sytuacja wymaga od muzyka przestawienia się na inny sposób miechowania. Elastyczność i pojemność w akordeonie cyfrowym jest znacznie mniejsza niż w zwykłym akordeonie.

5. Perspektywy i kierunki rozwoju obu typów akordeonów

Z perspektywy rozwoju i historii innych instrumentów akordeon ma krótkie dzieje. Akordeon akustyczny ma niecałe 200 lat, natomiast elektroniczny jedyne ponad 50 lat. W ciągu całej historii akordeonów akustycznych można zaobserwować stały rozwój w parametrach instrumentu (zwiększenie skali, dodawanie kolejnych głosów, zwiększenie pojemności ręcznego miecha, dodanie manuału melodycznego lewej ręki). Mniej więcej od 20 lat ostateczna forma instrumentu koncertowego nie zmieniła się znacząco. Najwyższe modele posiadają 58 dźwięków w manuale melodycznym i 64 dźwięki w manuale dyszkantowym, kombinację 15 regestrów dla dyszkantu oraz 8 regestrów podbródkowych, które w niektórych przypadkach są regestrami obrotowymi (ręczny obrót regestra wokół własnej osi spowoduje załączenie innego regestra), które poszerzają liczbę dostępnych kombinacji pod brodą. Od kilkudziesięciu lat nie wprowadzono żadnych zdecydowanych zmian. Poszerzenie skali wiązałoby się ze zwiększeniem gabarytów oraz wagi instrumentu (obecnie akordeon akustyczny waży w granicach 15-17 kilogramów). Poprawie mogłoby ulec brzmienie manuału melodycznego lewej ręki, gdyż różni się od dyszkantowego. Ujednolicenie brzmienia to nie lada wyzwanie dla konstruktorów, gdyż w części basowej brakuje miejsca na zamontowanie tylu głośnic, by mogły brzmieć równocześnie cztery chóry lub by uzyskać tak wszechstronną możliwość kombinacji regestrów jak w manuale dyszkantowym. Optymalnym rozwiązaniem byłaby sześciorzędowa klawiatura dla prawej ręki. Stanowiłaby nieocenioną wartość dodaną w procesie edukacji oraz wykonawstwa muzycznego. W przypadku aplikatury opierającej się tylko na trzech rzędach istnieje możliwość zagrania tymi samy palcami w każdej tonacji przesuwając tylko rękę w kierunku kolejnych rzędów. System ten jest popularny tylko na Bałkanach w instrumentach bez konwertora.

Jak będzie wyglądał i brzmiał akordeon akustyczny za najbliższe 25-50 lat? Trudno o jednoznaczną odpowiedź. Odwrotna sytuacja ma się z akordeonami elektronicznymi. Tutaj możemy wskazać, iż następować będzie proces miniaturyzacji, głównie modułów brzmieniowych, wzmacniaczy, zasilaczy oraz panelu sterowania sekcji elektronicznej w samym akordeonie. Kilkadziesiąt lat temu była potrzeba przewożenia dodatkowych wzmacniaczy i głośników, które były sporych gabarytów. Dziś wszystko znajduje się w środku instrumentu. Zmniejszeniu ulega także waga akordeonów. Wszystko za sprawą kolejnych nowinek technologicznych oraz użytych materiałów. Na przestrzeni ostatnich lat stopniowej poprawie ulegają próbki brzmieniowe, które idą w kierunku jeszcze bardziej realistycznych brzmień. Akordeony firmy Roland obecne są na rynku nieco ponad 10 lat i zapewne firma ta nie powiedziała jeszcze ostatniego słowa. W 2016 roku na targach muzycznych we Frankfurcie firma Bugari – producent topowych akordeonów koncertowych zaprezentowała model Evo Haria P 41 (model klawiszowy) oraz Haria B 55 (model guzikowy), które są akordeonami cyfrowymi. Na chwilę obecną wiadomo tyle, że akordeon powstał we współpracy z technikami firmy Roland. Jest również oparty na podzespołach Rolanda – zawiera technologię z modelu Fr-8x. W akordeonach Bugari Evo muzyk będzie miał do dyspozycji kilka wariantów kolorystycznych instrumentu oraz dwa wzory metalowej galeryjki instrumentu. Osiągnięty stan techniczny akordeonu cyfrowego Roland nie jest jeszcze gotowy na to, by wiernie przekazywać brzmienie akordeonów koncertowych. Mam nadzieję, że jest to tylko kwestia czasu. Firma stawia na to, by zaoferować nie tylko sam akordeon, ale także narzędzie do kreatywnego tworzenia i aranżowania muz²⁸yki na wiele sposobów. Tym samym, zawierając kompromis pomiędzy brzmieniem akordeonu, a rozbudowanymi możliwościami technicznymi. Mimo tego, że instrument polecają i reklamują najlepsi akordeoniści świata, Roland nie zdobył sobie jeszcze ugruntowanej pozycji w gronie profesjonalistów. Jest popularny w środowiskach amatorskich, w środowiskach związanych z muzyką estradową i rozrywkową. Roland aktywnie działa na polu promocji instrumentu w środowisku. Została utworzona specjalna kategoria digital accordion w międzynarodowym konkursie akordeonowym Coupe Mondiale organizowanym przez CIA (Confederation Internationale des Accordeonistes – oficjalny partner UNESCO), którego jednym ze zwycięzców został polski akordeonista młodego pokolenia Paweł Janas. Jako laureat I nagrody akademickiego konkursu akordeonowego w Szczecinie w 2009 roku otrzymał w nagrodę akordeon cyfrowy Roland. Od tego czasu aktywnie promuje instrument jako interesujące medium, które może być używane w muzyce poważnej. Firma organizuje także Roland V-Accordion Festival. Dotychczas odbyło się siedem edycji w Rzymie. Uczestnicy prezentują różnorodny repertuar, ciekawie wykorzystując możliwości instrumentu. Festiwal ma formułę konkursową. Akordeon cyfrowy może znaleźć szerokie zastosowanie w edukacji muzycznej najmłodszych. Niewątpliwe atuty najmniejszego modelu Fr-1xb to niska cena w porównaniu z małymi akustycznymi akordeonami guzikowymi z konwerterem, możliwość stosowania manuału melodycznego dla lewej ręki, spora skala jak na instrument tej wielkości (g-g³), niewielki rozmiar i waga instrumentu (głównym materiałem budulcowym jest tworzywo sztuczne), mnogość wielu ciekawych funkcji użytkowych, które mogą zainspirować najmłodszych do podjęcia nauki gry na akordeonie.

Oba typy instrumentów znajdują swoje miejsce w kameralistyce. W pierwszych dziesięcioleciach od narodzin akordeonu akustycznego, kameralistyka akordeonowa bazowała głównie na składach jednorodnych, składających się z kilku wykonawców grających na instrumentach o różnych skalach. Bernhard Molique uznawany jest za pioniera kameralistyki akordeonowej. Odmianą akordeonu była concertina, która jako instrument wyłącznie melodyczny była wykorzystywana również w zespołach mieszanych. Instrumentem skonstruowanym na bazie concertiny był bandoneon. Instrument o prostokątnym kształcie wziął swoją nazwę od pioniera Heinricha Banda. Swoją popularność zyskał w Argentynie dzięki emigrantom niemieckim. W obecnych czasach instrument jest bardzo popularny w Europie głównie za sprawą Astora Piazzolli. Początkowo akordeon cieszył się uznaniem wyższych warstw społecznych. Jednak wraz z rozwojem przemysłu w XIX wieku poprzez obniżenie kosztów produkcji instrumenty ze stroikiem przelotowym stały się bardziej dostępne. W wyniku tego zaczęły trafiać do niższych klas społecznych. Akordeon jako instrument z możliwością akompaniowania gotowymi akordami stał się samowystarczalnym instrumentem prowadzącym i akompaniującym. Z tymi możliwościami wkracza w XX wiek, nieustannie podlegając ewolucji. Początkowo nie wzbudza dużego zainteresowania w środowisku kompozytorów. W 1883 roku Piotr Czajkowski w Suicie orkiestrowej nr 2 użył cztery harmonie jako charakterystyczny element podkreślający związek z muzyką ludową. Akordeon został dostrzeżony również w XX wieku przez Paula Hindemitha. W swojej Kammermusik nr 1 zamienił partię harmonium z wersji z 1922 r. na akordeon w kolejnym wydaniu w 1949 roku. W II połowie XX wieku zostaje skonstruowany akordeon z manuałem melodycznym dla lewej ręki, co znacznie zwiększa możliwości wykonawcze i pobudza zainteresowanie kompozytorów. Duński akordeonista Mogens Ellegaard wprowadza na stałe akordeon do sal koncertowych. W każdym ośrodku akademickim w Polsce rozwijała się i rozwija kameralistyka akordeonowa. Prężnie działał m.in: Warszawski Kwintet Akordeonowy, Poznański Duet Akordeonowy, Świętokrzyski Duet Akordeonowy, Łódzkie Trio Akordeonowe, Poznański Kwintet Akordeonowy. Obecnie z powodzeniem funkcjonuje wiele polskich zespołów: Motion Trio, Bester Quartet, zespół Kroke, Musette Quartet, zdobywając uznanie na całym świecie. Także w XXI wieku istnieje duże zapotrzebowanie na nową muzykę kameralną²⁹. Akordeon często wykorzystywany jest w zespołach niejednorodnych. Bardzo dobrze współbrzmi z takimi instrumentami jak: skrzypce, klarnet, saksofon, obój, fortepian, flet poprzeczny, organy, orkiestra kameralna. Nadal popularne są składy jednorodne (duety, tria, kwartety, kwintety) czy orkiestry akordeonowe.

Akordeon cyfrowy powoli zaczyna znajdować sobie miejsce w kameralistyce akordeonowej współtworząc jej nową jakość (instrument cyfrowy i akustyczny). Roland funkcjonuje w zespołach mieszanych oraz jednorodnych. Muzykami koncertującymi w zespołach z instrumentami akustycznymi są m.in: Cory Pesaturo ze skrzypcami, Paweł Janas z dwoma akordeonami. Akordeon cyfrowy wykorzystywany był również przez kwintet akordeonowy z Poznańskiej Akademii Muzycznej w utworze Barbary Kaszuby Na wierchowej polanie, w którym sprawdzał się w tworzeniu różnorodnych efektów dźwiękowych. W 2013 roku w Stanach Zjednoczonych powstała pierwsza na świecie orkiestra składająca się tylko z akordeonów cyfrowych. Jej założycielem był dystrybutor akordeonów Roland Sam Falcetti. W skład orkiestry wchodzi 26 akordeonistów – część z nich posiada formalne przygotowanie, część jest amatorami. Orkiestra funkcjonuje pod nazwą New England Roland Digital Accordion Orchestra. Swój debiut miała miejsce 7 maja 2013 roku podczas 51^st New England Music Festiwal w USA. Zespół posiada w swoim repertuarze utwory muzyki klasycznej i rozrywkowej³⁰. Akordeon nie osiągnął na pewno ostatecznej formy. Biorąc pod uwagę powyższe, różnorodność akordeonowego instrumentarium jest ogromna. Owa sytuacja jest niestety mankamentem naszej dziedziny – brak ujednoliconej formy instrumentu. Widoczne są próby podejmowane w celu zwiększenia komfortu gry na akordeonie czy zniwelowanie różnicy brzmienia między manuałem melodycznym lewej ręki a manuałem dyszkantowym. Niektóre instrumenty są na razie projektami wirtualnymi np. Ergon Concept Accordion, którego ergonomiczna klawiatura manuału dyszkantowego jest skonstruowana podobnie jak w bandoneonie (brak wystającego gryfu z klawiaturą). Podobnym przykładem jest akordeon z prostokątną klawiaturą wmontowaną w korpus instrumentu. Firma Zero-Sette wprowadziła innowacyjne rozwiązanie dla manuału melodycznego lewej ręki, w którym pierwsze trzy rzędy guzików są ustawione pod innym kątem w stosunku do pozostałych rzędów. Daje to możliwość bardziej komfortowego używania pierwszego palca w aplikaturze. Wszystkie powyższe innowacyjne rozwiązania jak na razie nie znalazły szerokiego zastosowania w masowej produkcji instrumentów. Być może musi upłynąć jeszcze sporo czasu, zanim znajdą się w powszechnym użyciu³¹.

Podsumowanie

Podjęty przez ze mnie temat Akordeony XXI wieku. Od akordeonu akustycznego do cyfrowego. Stan aktualny perspektywy rozwoju jest próbą przedstawienia złożonego zagadnienia jakim jest sytuacja akordeonu we współczesnych czasach. Niniejsza praca dotyka zagadnienia kształtowania się akordeonowego instrumentarium. Na świecie istnieje tak wiele typów akordeonów, że trudno jest przedstawić i opisać każdy z nich. W pracy starałem się pokazać szereg utrudnień z jakimi muszą się zmagać wykonawcy oraz możliwości rozwiązywania tych problemów (próby konstruowania coraz to innych systemów klawiatur). Praca ukazuje jak bardzo złożoną budowę posiada nasz instrument. Mnogość różnych systemów dla prawej i lewej ręki, różnorodne kombinacje regestów, skomplikowana budowa mogą osoby niewtajemniczone przyprawić o zawrót głowy. Coraz większa popularność instrumentów elektronicznych wzbudza sporo kontrowersji. Pomysł na pracę zrodził się dlatego, że u jednych muzyków wywołuje ciekawość, chęć odkrywania, zachwyt nad możliwościami tego instrumentu. Są oni często są swoistymi wizjonerami tego, co może w niedalekiej przyszłości pokazać ten instrument. Druga grupa to „klasyczni” sceptycy, utrwaleni w przekonaniu, że jedynym słusznym instrumentem jest ten akustyczny. Zapewne każdy z nich ma po części rację. Jednak odpowiedź na pytanie, który instrument jest lepszy jest niemożliwa. Postęp technologiczny w XXI wieku dokonuje się na naszych oczach niezwykle szybko. Może już w najbliższym czasie doczekamy się instrumentu cyfrowego, który będzie tak wiernie naśladował brzmienia prawdziwych akordeonów, że nie trzeba się będzie zastanawiać, który jest lepszy lub gorszy, lecz głównym kryterium wyboru będzie np. cena lub waga instrumentu. Podjęty temat jest ważny i istotny. Przedstawiona tematyka pozwala zobaczyć akordeon jako instrument o wielu obliczach, umożliwiających stosowanie go z powodzeniem na wielu muzycznych polach.

Bibliografia

Literatura specjalistyczna

Adamowicz – Kaszuba T., Con fisarmonica – Akordeon w muzyce kameralnej w składach mieszanych w kontekście źródeł współczesnej praktyki artystycznej, Akademia Muzyczna im. I. J. Paderewskiego w Poznaniu, Poznań 2009.

Adamowicz-Kaszuba T., Muzyka programowa XX wieku w repertuarze akordeonowym, UMFC Warszawa 2005, Wydanie drugie poprawione, 2008.

Adamowicz-Kaszuba T., Akordeon w rodzinie? Nieznani antenaci i potomkowie, wykład wygłoszony na Międzynarodowej Konferencji Naukowo-Artystycznej Między tradycją, a awangardą – akordeon w kulturze muzycznej XX i XXI wieku, Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina, Warszawa 9-10 IV 2015.

Kujala V., Quarter tone accordion, [w:] Modern Accordion Perspectives, edited by Claudio Jaccomucci, Grafika Metelliana 2013, str. 19-20.

Pichura J., Strokosz-Michalak R., Mały leksykon Akordeonu, WSP Częstochowa 1995.

Puchnowski W. L., Z historii akordeonu i instrumentów pokrewnych [w:] Akordeon od A-Z, PWM Kraków 1966.

Źródła internetowe

Kłys D., Zabierowski W., Historia elektronicznych instrumentów muzycznych, przegląd najważniejszych metod syntezy dźwięku, Artykuł na konferencję katedry 29-30 maj 2004 Ślesin,https://www.researchgate.net/profile/Wojciech_Zabierowski/publication/41649647_Historia_elektronicznych_instrumentow_muzycznych_przeglad_wybranych_metod_syntezy_dzwieku/links/0f31753b5187cc26fe000000.pdf, [dostęp: 08.04.2016].

Giotta F. G., A Brief, Comprehensive History of the Cordovox and other electronic accordions, wersja siódma C, 27.10.2012, [dostęp: 27.04.2016].

Rosińska E., Zarys historii akordeonu, http://gnu.univ.gda.pl/~eros/docs/historiaa.html, [dostęp: 31.03.2016].

http://akordeon-portal.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=146&Itemid=276

http://www.patryknoise.republika.pl/cd.html, [dostęp: 08.04.2016].

http://www.studiomastering.net/mastering09.html, [dostęp: 09.04.2016].

http://www.accordionpage.com/treble.html, [dostęp: 12. 04. 2016].

http://halalzate.blogspot.com/2014_10_01_archive.html, [dostęp: 13.04.2016].

https://www.infomusic.pl/test/35170,test-akordeonu-cyfrowego-roland-fr-1x, [dostęp:07.05.2016].

http://www.eis.com.pl/pl/article.php?sid=2233, [dostęp: 07.05.2016].

http://pianoforte.pl/pl/p/Akordeon-Cyfrowy-ROLAND-V-Accordion-FR-7X/1219, [dostęp: 12.05.2016].

https://pl.rolandeasteurope.com/products/fr-8x_dallape, [dostęp: 14.05.2016].

http://www.bugarievo.com, [dostęp: 01.06.2016].

http://www.rolandus.com/blog/2013/04/01/the-first-v-accordion-orchestra, [dostęp: 03.06.2016].

1. W. L. Puchnowski, Z historii akordeonu i instrumentów pokrewnych [w:] Akordeon od A-Z, PWM Kraków 1966. ↩︎
2. T. Adamowicz-Kaszuba, Muzyka programowa XX wieku w repertuarze akordeonowym, UMFC Warszawa 2008, s. 16-17. ↩︎
3. E. Rosińska, Zarys historii akordeonu, http://gnu.univ.gda.pl/~eros/docs/historiaa.html, [dostęp: 31.03.2016]. ↩︎
4. T. Adamowicz-Kaszuba, Akordeon w rodzinie? Nieznani antenaci i potomkowie, wykład wygłoszony na Międzynarodowej Konferencji Naukowo-Artystycznej Między tradycją, a awangardą – akordeon w kulturze muzycznej XX i XXI wieku, Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina, Warszawa 9-10 IV 2015, s. 7. ↩︎
5. T. Adamowicz-Kaszuba, Akordeon w rodzinie?… , op. cit., s. 13. ↩︎
6. Definicja akordeonu według Polskiego Portalu Akordeonowego, http://akordeon-portal.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=146&Itemid=276, [dostęp: 31.03.2016]. ↩︎
7. T. Adamowicz-Kaszuba, Muzyka programowa… op. cit., s. 18-19. ↩︎
8. J. Pichura, R. Strokosz-Michalak, Mały leksykon Akordeonu, WSP Częstochowa 1995. ↩︎
9. T. Adamowicz-Kaszuba, Con fisarmonica – Akordeon w muzyce kameralnej w składach mieszanych w kontekście źródeł współczesnej praktyki artystycznej, Akademia Muzyczna im. I. J. Paderewskiego w Poznaniu, Poznań 2009. ↩︎
10. E. Rosińska, Zarys historii… op. cit., [dostęp: 31.03.2016]. ↩︎
11. Teresa Adamowicz-Kaszuba, Con fisarmonica… op. cit., s. 104-105. ↩︎
12. Specjalna komora w akordeonach, która powoduje dłuższą drogę wydobycia dźwięku, co skutkuje tym, że dźwięk jest bardziej miękki poprzez obcięcie górnych alikwotów. ↩︎
13. http://www.accordionpage.com/treble.html, [dostęp: 12. 04. 2016]. ↩︎
14. http://halalzate.blogspot.com/2014_10_01_archive.html, [dostęp: 13.04.2016]. ↩︎
15. V. Kujala, Quarter tone accordion, [w:] Modern Accordion Perspectives, edited by Claudio Jaccomucci, Grafica Metelliana 2003, str. 19-20. ↩︎
16. http://akorde2.republika.pl/bas.html, [dostęp: 01.06.2016]. ↩︎
17. D. Kłys, W. Zabierowski, Historia elektronicznych instrumentów muzycznych, przegląd najważniejszych metod syntezy dźwięku, Artykuł na konferencję katedry 29-30 maj 2004 Ślesin, https://www.researchgate.net/profile/Wojciech_Zabierowski/publication/41649647_Historia_elektronicznych_instrumentow_muzycznych_przeglad_wybranych_metod_syntezy_dzwieku/links/0f31753b5187cc26fe000000.pdf [dostęp: 08.04.2016]. ↩︎
18. http://www.patryknoise.republika.pl/cd.html, [dostęp: 08.04.2016]. ↩︎
19. http://www.studiomastering.net/mastering09.html, [dostęp: 09.04.2016]. ↩︎
20. LMH (z ang. Low-Medium-High). Instrument, który posiada w jednej konfiguracji maksymalnie trzy chóry na które składają się regestry 4′ 8′ 16′. ↩︎
21. (z ang. Root Mean Square) nazwa używana zamiennie z mocą ciągłą i mocą znamionową, często podawana jako jeden z parametrów głośników, wzmacniaczy i innych urządzeń audio. ↩︎
22. F. G. Giotta, A Brief, Comprehensive History of the Cordovox and other electronic accordions, wersja siódma C, 27.10.2012. ↩︎
23. Nazwa handlowa dla wysokojakościowej tkaniny składającej się z mikrowłókien poliesteru i polistyrenu. ↩︎
24. https://www.infomusic.pl/test/35170,test-akordeonu-cyfrowego-roland-fr-1x, [dostęp:07.05.2016]. ↩︎
25. http://www.eis.com.pl/pl/article.php?sid=2233, [dostęp: 07.05.2016]. ↩︎
26. http://pianoforte.pl/pl/p/Akordeon-Cyfrowy-ROLAND-V-Accordion-FR-7X/1219, [dostęp: 12.05.2016]. ↩︎
27. https://pl.rolandeasteurope.com/products/fr-8x_dallape, [dostęp: 14.05.2016]. ↩︎
28. http://www.bugarievo.com, [dostęp: 01.06.2016]. ↩︎
29. Teresa Adamowicz-Kaszuba, Con fisarmonica – Akordeon w muzyce kameralnej w składach mieszanych w kontekście źródeł współczesnej praktyki artystycznej, Akademia Muzyczna im. I. J. Paderewskiego w Poznaniu, Poznań 2009, s. 19-33. ↩︎
30. http://www.rolandus.com/blog/2013/04/01/the-first-v-accordion-orchestra, [dostęp: 03.06.2016]. ↩︎
31. Teresa Adamowicz-Kaszuba, Akordeon w rodzinie? Nieznani antenaci i potomkowie, wykład wygłoszony na Międzynarodowej Konferencji Naukowo-Artystycznej Między tradycją, a awangardą – akordeon w kulturze muzycznej XX i XXI wieku, Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina, Warszawa 9-10 IV 2015, s. 10. ↩︎