14.09.2025
Autor: Mateusz Doniec
Artykuł został opublikowany w ramach programu KPO dla Kultury, finansowanego z Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO), realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca.
W 1911 roku w Paryżu Giovanni Gagliardi formułuje wizję akordeonu, która wyraźnie wykracza poza praktykę swoich czasów. Publikacja prof. Elżbiety Rosińskiej pt. Giovanni Gagliardi – wirtuoz i wizjoner akordeonu pozwala prześledzić jego drogę od wędrownego muzyka do autora jednej z najwcześniejszych, spójnych koncepcji akordeonu koncertowego.
(fot. www.giovannigagliardi.net/)
Droga do akordeonu
Croce Santo Spirito i pierwsze instrumenty
Giovanni Gagliardi urodził się 14 lutego 1882 roku w Croce Santo Spirito, w gminie Castelvetro Piacentino. Dorastał w rodzinie, która mimo trudnych warunków społecznych zadbała o elementarne wykształcenie dzieci. Muzykowanie rozpoczął od okaryny w odmianie skonstruowanej przez Giuseppe Donatiego. Jego jedynym nauczycielem był Raffaele D’Alessandro z Cremony, uczący solfeżu, zasad muzyki oraz gry na akordeonie.
W 1902 roku Gagliardi otrzymał instrument zbudowany przez Luigiego Savoię w San Giovanni in Croce. Pierwsze publiczne występy odbywały się w karczmie rodziców, a wkrótce przerodziły się w życie wędrownego grajka koncertującego w okolicznych miejscowościach.
Repertuar i teatr lalek
W tym okresie wykonywał m.in. Mazurka variata Augusta Migliavacci, walc Vita Palermitana oraz Taniec godzin z opery Gioconda Amilcare’a Ponchiellego. Ważnym doświadczeniem była współpraca z Italo Ferrarim – artystą teatru lalkowego – gdzie muzyka akordeonowa stawała się integralnym elementem spektaklu.
Instrument jako punkt wyjścia
Akordeon Savoii z 1905 roku
W 1905 roku Gagliardi dysponował instrumentem wyróżniającym się dwoma manuałami dla lewej ręki – basowo-akordowym oraz melodycznym. Guziki manuału melodycznego ułożone były według porządku klawiatury fortepianowej i umieszczone w bocznej ścianie obudowy na wzór bandoneonu. Źródła pozwalają przypuszczać, że sama koncepcja tej konstrukcji mogła należeć do Gagliardiego.
Nowa odmiana instrumentu umożliwiała wykonywanie repertuaru obejmującego utwory Verdiego, Chopina, Griega, Franchettiego, Pucciniego i Bacha.
Paryż – koncerty i publikacja
Środowisko artystyczne
Od 1907 roku Gagliardi przebywał we Francji, głównie w Paryżu. Występował w kinach i teatrzykach, akompaniując filmom niemym, a w 1909 roku dał koncert muzyki klasycznej w kinie przy Rue de Lyon. Kontakty z Désiré-Émile Ingelbrechtem oraz Émile Vuillermozem otworzyły mu drogę do występów w miejscach skupiających bohemę Montmartre’u – Le Lapin Agile, Le Moulin de la Galette i Bateau-Lavoir. Równolegle prowadził działalność pedagogiczną, udzielając lekcji w siedzibie firmy Antoine Schénardiego.
Manualetto del fisarmonicista
W 1911 roku opublikował Il Manualetto del Fisarmonicista / Petit Manuel de L’Accordéoniste. Publikacja ta miała charakter manifestu, a nie szkoły gry. Gagliardi krytykował niejednolitość instrumentów i notacji, opisywał specyficzne właściwości akordeonu oraz przedstawiał koncepcję chromo-harmoniki – instrumentu z dwoma pięciorzędowymi manuałami melodycznymi, jednolitym palcowaniem we wszystkich tonacjach, zerowym tremolem, cassotto dla chóru 16’ i cichą mechaniką.
Myśl wykonawcza i dydaktyczna
Miech, artykulacja, zespoły
W Manualetto pojawiają się także uwagi dotyczące techniki – prawidłowej zmiany miecha, artykulacji i palcowania. Gagliardi określa miech jako „duszę akordeonu”. Zwraca uwagę na konieczność stopniowania trudności repertuaru oraz na specyfikę muzykowania zespołowego, w tym właściwe rozpisanie głosów w zespołach akordeonowych.
Wojna i zerwanie z estradą
Odmowa służby
Przystąpienie Włoch do wojny w 1915 roku radykalnie zmieniło jego życie. Gagliardi odmówił służby wojskowej, potępiając wojnę w korespondencji z władzami. Po serii przesłuchań został internowany w szpitalu psychiatrycznym, gdzie przebywał do 1919 roku. Uwolnienie nastąpiło dzięki interpelacji poselskiej Armanda Bussiego. Od tego momentu nie wrócił już do publicznej działalności koncertowej.
Ventotene
W 1939 roku został internowany na wyspie Ventotene wraz z innymi działaczami lewicowymi. Przyczyną była m.in. pamięć o jego poglądach oraz odmowa wstąpienia do partii faszystowskiej mimo pracy w służbie publicznej. Spędził tam 3,5 roku, nawiązując kontakty z innymi internowanymi, w tym z Sandro Pertinim i Umberto Terracinim.
Ostatnie lata
Nagrania i korespondencja
Jedynymi zachowanymi nagraniami Gagliardiego są rejestracje z 1960 roku, wykonane w jego domu na magnetofonie Grundig. Zarejestrowano Poloneza oraz Inwencję trzygłosową f-moll J.S. Bacha, a także głos artysty komentującego własną grę. Do końca życia utrzymywał korespondencję z akordeonistami i środowiskiem, konsekwentnie propagując instrument z manuałem melodycznym.
Pamięć lokalna
W 2011 roku Castelvetro Piacentino uhonorowało swojego mieszkańca, nadając jednej z ulic imię Giovanniego Gagliardiego.
Myśl, która wraca
Z perspektywy przedstawionej przez profesor Rosińską kluczowe pozostaje to, że postulaty Gagliardiego z 1911 roku – dotyczące unifikacji instrumentu, strojenia bez tremola, roli manuału melodycznego i techniki miechowej – na dobre zaczęły funkcjonować w praktyce akordeonowej dopiero wiele dekad później. Jego koncepcja nie była epizodem, lecz spójnym projektem akordeonu koncertowego, którego konsekwencje okazały się długofalowe.
Źródło:
Tekst powstał na podstawie artykułu Elżbiety Rosińskiej Giovanni Gagliardi – wirtuoz i wizjoner akordeonu, opublikowanego w czasopiśmie naukowym „Edukacja Muzyczna” (2019, z. XIV, s. 373–382), wydawanym przez Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im. Jana Długosza w Częstochowie.
Dodaj komentarz