19.08.2025
Autor: Mateusz Doniec
Artykuł został opublikowany w ramach programu KPO dla Kultury, finansowanego z Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO), realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca.
Prof. Teresa Adamowicz-Kaszuba od wielu lat analizuje proces kształcenia akordeonistów, łącząc doświadczenie instrumentalistki z praktyką pedagoga. W centrum jej zainteresowań znajduje się niezmiennie pytanie o to, jak rozwijać technikę młodych adeptów w sposób świadomy, skuteczny i muzycznie sensowny. Jednym z kluczowych elementów tej pracy jest etiuda – gatunek, który w wielu tradycjach instrumentalnych pozostaje fundamentem edukacji.
Niniejszy artykuł opiera się na wykładzie prof. Adamowicz-Kaszuby pt. Etiuda w dydaktyce akordeonowej, w którym autorka podejmuje temat aktualny i budzący dyskusje: jakie miejsce etiuda powinna zajmować we współczesnych programach nauczania akordeonistów. Z jednej strony stoi podejście tradycyjne, zgodne z praktykami znanymi z innych instrumentów, gdzie etiuda jest podstawowym narzędziem rozwijania techniki; z drugiej – podejście zadaniowe, silnie kształtowane przez wymagania konkursów akordeonowych.
Prof. Adamowicz-Kaszuba rozważa nie tylko celowość stosowania etiud, lecz także zasady ich doboru, źródła repertuaru technicznego oraz historyczne uwarunkowania gatunku. Jej refleksje układają się w szeroki obraz kształcenia akordeonowego, sięgający od renesansowych początków muzyki instrumentalnej po współczesną literaturę akordeonową.
Geneza etiudy i historyczne tło gatunku
Definicja
Etiuda – exercise, study, Übung – to utwór mający na celu opanowanie i rozwijanie techniki gry na instrumencie. Może koncentrować się na jednym problemie albo obejmować kilka zagadnień, takich jak:
– figuracje gamowe i akordowe
– dwudźwięki (seksty, tercje, oktawy, sekundy)
– ozdobniki
– polirytmia
– technika lewej ręki
– artykulacja (legato, portato, staccato)
– techniki specyficznie akordeonowe – tremolando, rikoszety, problemy miechowe
– kwestie aplikaturowe
Z natury etiuda ma charakter syntetyczny i skoncentrowany – forma utworu wynika bezpośrednio z problemu technicznego, któremu jest podporządkowana. Etiudy rozwinięte formalnie często przyjmują strukturę ABA lub ABA1, nierzadko z wirtuozowską codą.
Od XV wieku do klasyków fortepianu
Korzenie etiudy sięgają czasów, gdy zaczęła wyodrębniać się muzyka instrumentalna. Już Fundamentum organisandi Conrada Paumanna (1452) wykazuje cechy typowe dla późniejszej etiudy – systematyczne podejście do rozwijania biegłości.
W kolejnych epokach gatunek dojrzewał na instrumentach klawiszowych: u Gabrieli’ego, Merula, Frescobaldiego, Pasquiniego i Frobergera. Barok wzmacnia tę tendencję, a traktaty teoretyczne – jak Couperina L’Art de toucher le clavecin czy C. Ph. E. Bacha Versuch über die wahre Art das Klavier zu spielen – dokumentują rosnącą świadomość techniki gry.
W XIX wieku następuje prawdziwy rozkwit gatunku. Clementi – twórca nowoczesnej etiudy – otwiera drogę dla Cramera, Moschelesa, Bertiniego, Lemoine’a, Duvernoya, Berensa i Moszkowskiego. Dla pianistów etiudy Czerny’ego stają się materiałem obowiązkowym. Chopin wynosi gatunek do rangi dzieła artystycznego, Liszt, Rachmaninow i Debussy rozwijają go w stronę etiudy koncertowej.
Na gruncie skrzypiec podobną rolę pełnią kaprysy Paganiniego i Wieniawskiego.
Etiuda w repertuarze akordeonowym
Programy nauczania i rozwój materiałów dydaktycznych
Podstawowe informacje o roli etiudy znajdują się w programach nauczania szkół muzycznych. W latach 70. XX wieku „tymczasowe programy nauczania” dawały pierwszą systematyzację repertuaru technicznego. Ich aktualizacja – dokonana przez prof. Włodzimierza Lecha Puchnowskiego i prof. Teresę Adamowicz-Kaszubę w latach 1994–95 – wprowadziła bogate listy repertuarowe, obejmujące:
– podręczniki i szkoły gry
– etiudy
– utwory polifoniczne i muzykę dawną
– cykle utworów
– utwory dowolne
– koncerty
– muzykę popularną
Każda pozycja wyposażona była w opis problematyki technicznej, informację o systemach klawiatury, stopień trudności i wskazówki metodyczne. To do dziś ważne narzędzie dla nauczycieli.
Standardowy akordeon a akordeon z MM
W repertuarze uczniów szkół I stopnia dominowały etiudy przeznaczone na akordeony standardowe z manuałem basowo-akordowym. Rozwijały przede wszystkim technikę prawej ręki. Do dziś używane są zbiory Kulpowicza, Orzechowskiego i wielu kompozytorów rosyjskich czy ukraińskich.
Wraz z upowszechnianiem instrumentów z manuałem melodycznym pojawiły się nowe propozycje, m.in.:
– Kalangra Andrzeja Krzanowskiego
– miniatury programowe Bronisława K. Przybylskiego
– Etiudy-obrazki Mirosława Niziurskiego
Wartością tych utworów jest świadome rozwijanie technik charakterystycznych dla akordeonu, w tym miechowych i polirytmicznych.
Transkrypcje fortepianowe
W praktyce szkolnej świetnie sprawdzają się także etiudy dotąd związane z fortepianem:
– J. F. Burgmüllera
– J. Garści
– H. Gniesiny
– zbiorów pod redakcją Raube, Romaszkowej, Wiłkomirskiej
– Etiudy dla szkół średnich pod red. Z. Śliwińskiego
Na akordeon z MM nadają się znacznie lepiej niż na standardowy.
Etiuda w literaturze akordeonowej XX wieku
Niemcy – narodziny oryginalnej literatury akordeonowej
W historii akordeonu kluczową rolę odegrał Hugo Herrmann – autor pierwszych poważnych kompozycji oryginalnych. Jego Konzert-Etüden für Akkordeon (1946) stanowią połączenie tradycji form (preludium, fuga, toccatina) z nową harmonią i rozbudowanymi strukturami rytmicznymi. Utwory te wprowadzały akordeonistów w język muzyki XX wieku.
Rudolf Würthner – wybitny wirtuoz – nie tylko prawykonał cykl Herrmanna, ale przygotował także zbiór Gradus ad Parnassum, obejmujący trzy zeszyty o rosnącej trudności. Każda etiuda opisana jest pod kątem problemów technicznych:
– polifonii
– dwudźwięków
– arpeggiów
– repetycji
– problemów rytmicznych
Kirmsse i Reinbothe przygotowali kolejny ceniony zbiór – Konzertante Etüden für Akkordeon (1967), w którym różnorodne formy (Canzona, Capriccio, Miniatury taneczne) służą rozwijaniu techniki palcowej obu rąk.
Wszystkie te zbiory były przeznaczone na akordeony standardowe, co wyraźnie wpłynęło na charakter muzyki – ograniczenia harmoniczne MB/A determinowały kompozycję.
Paganiniana i La Campanella – najpopularniejsze cykle
Hans Brehme w Paganiniana op. 52 (1952) wykorzystał temat Kaprysu a-moll op. 24 Paganiniego w formie 18 etiud o dużej różnorodności technicznej. Część etiud powstała z myślą o akordeonach z MM.
Podobną rozpoznawalność zdobyła La Campanella Würthnera – etiuda koncertowa inspirowana Lisztem, dziś uważana za klasykę wirtuozowskiego repertuaru akordeonowego.
USA i Kanada
W latach 50. i 60. powstają zbiory o charakterze programowym i dydaktycznym:
– John Gart – Seven new Melodic Etudes for accordion (1959)
– Francis J. Pyle – Eight Etudes for Accordion (1971), cykl w idiomie muzyki XX wieku, dedykowany Josephowi Macerollo
Warto wspomnieć także o cyklach Alana Abbotta – pełnych sonorystycznych i rytmicznych rozwiązań inspirowanych Debussym i Messiaenem.
Etiudy rosyjskie i ukraińskie
Popularne w szkołach są etiudy: Chołminowa, Czajkina, Gasanowa, Czeremuchija, Dudnika, Iwanowa, Marugi, Oniegina oraz Etiudy polirytmiczne Iwana Jaszkiewicza.
Polskie cykle etiud – pięć ważnych propozycji
Andrzej Krzanowski – 3 etiudy (1985)
Nagrodzone na konkursach w Rzeszowie i Ankonie. Charakterystyczne cechy:
– zmienność metrum
– gęsta faktura
– równorzędna praca MD i MM
– tremolanda i vibrato
– klasterowe zestawienia MA
Bogdan Precz – Six studies for accordion (1993)
Cykl o łącznym czasie około 5’30.
Charakterystyczne elementy:
– struktury ostinatowe
– inspiracje folkowo-jazzowe
– dwugłosowość i wymiana narracji między MD a MM
– gęste współbrzmienia
Krzysztof Olczak – 3 etiudy (2000)
Każda etiuda skupia się na jasno określonym problemie:
– repetycje
– podwójne tercje
– wielodźwięki
– polirytmia
– nieregularne podziały rytmiczne
Barbara Kaszuba – Sześć etiud na akordeon (2003)
Cykl nagrodzony w konkursie w Sanoku. Zawiera techniki charakterystyczne dla akordeonu:
– tremolanda miechowe
– rikoszety 3 i 4-krotne
– wibrato
– glissanda
– wykorzystanie wielu manuałów
Paweł Sławiński – 12 etiud (2013–2018)
Etiudy o zróżnicowanej stylistyce i narracji. Charakterystyka cyklu:
– każdy utwór jako odrębny problem techniczny
– szerokie spektrum technik współczesnych (aleatoryzm, sonoryzm, improwizacja)
– etiudy pisane „jednym wieczorem”, zgodnie z ideą spontanicznego muzycznego gestu
Rola etiudy – wnioski końcowe prof. Adamowicz-Kaszuby
Warsztaty i dyskusje metodyczne
W 2008 roku w Poznaniu odbyło się seminarium poświęcone technice akordeonowej, zakończone koncertem całego cyklu Paganiniana w wykonaniu uczniów i studentów. Było to wydarzenie unikatowe w skali kraju.
Dyskusja wykazała, że współczesne tendencje coraz częściej próbują „wypychać” etiudę z programów. Prof. Adamowicz-Kaszuba podsumowuje:
– etiuda jest najbardziej skondensowaną formą rozwijania techniki
– ale zagadnienia techniczne obecne są w każdym utworze
– rolą nauczyciela jest umiejętne ich wyodrębnienie
– etiuda powinna być wybierana również pod kątem wartości muzycznej
Prof. Adamowicz-Kaszuba podkreśla, że etiudy – oryginalne, transkrybowane czy współczesne – pozostają jednym z najważniejszych narzędzi kształcenia akordeonistów. Bogactwo literatury, które powstało w ostatnich dekadach, pozwala dobierać repertuar świadomie, z myślą o rozwoju techniki, muzykalności i indywidualnych potrzebach ucznia.
Źródło
Artykuł powstał na podstawie wykładu prof. Teresy Adamowicz-Kaszuby Etiuda w dydaktyce akordeonowej.
Dodaj komentarz