Jak powstawał akordeon: Techniczna historia instrumentu krok po kroku

TEKST STWORZONY Z WYKORZYSTANIEM NARZĘDZI AI

Literatura źródłowa oraz rekomendowane opracowania do pogłębionej analizy tematu:

• E. Rosińska, Zarys historii akordeonu

WIEDZA W PIGUŁCE – najważniejsze rzeczy, które warto zapamiętać z tego tekstu

• Podstawą brzmienia akordeonu jest stroik przelotowy.
• Za praprzodka instrumentu uznaje się chiński szeng.
• Bezpośrednim poprzednikiem akordeonu był accordion opatentowany w 1829 roku przez Cyrilla Demiana.
• W 1903 roku firma Hohner rozpoczęła seryjną produkcję akordeonów.
• W Polsce pierwsze harmonie wytwarzali Piotr Stamirowski, Karol i Zygmunt Radek oraz Feliks i Józef Boruccy.
• Bydgoska Fabryka Akordeonów produkowała polskie akordeony w latach 1949–1973.

Stroik przelotowy

Podstawą brzmienia akordeonu jest stroik przelotowy – elastyczna blaszka przymocowana do metalowej ramki, która drga pod wpływem przepływającego powietrza. To właśnie to proste, ale przełomowe rozwiązanie zapoczątkowało rozwój nowej grupy instrumentów akustycznych. Choć jego historia sięga aż 3000 lat p.n.e. (chiński szeng), w Europie pojawił się na dobre dopiero w XVIII wieku.

Eksperymenty nad stroikiem prowadził m.in. Christian Gottlieb Kratzenstein, próbując skonstruować urządzenie imitujące ludzki głos. Stroik przelotowy szybko zyskał popularność dzięki swojej czułości na zmiany ciśnienia powietrza, co umożliwiało grę z płynną dynamiką. To właśnie ten wynalazek stworzył fundament pod budowę takich instrumentów jak harmonijka ustna, fisharmonia, eolina i – wreszcie – akordeon.

Wynalazek Cyrilla Demiana – pierwszy accordion

Za bezpośredniego przodka akordeonu uznaje się instrument opatentowany w 1829 roku w Wiedniu przez Cyrilla Demiana i jego synów. Niewielki, lekki instrument o nazwie accordion miał pięć klawiszy i dwufałdowy miech, a jego główną innowacją była możliwość grania gotowych akordów jednym palcem. Wewnątrz znajdowało się pięć komór dźwiękowych z dziesięcioma stroikami każda – po pięć przypadających na każdy kierunek pracy miecha. Brzmienie zmieniało się w zależności od tego, czy miech był otwierany, czy zamykany. Instrument trzymano inaczej niż dziś: kciuk lewej ręki służył do podtrzymania, a prawa ręka obsługiwała miech w pionie. Późniejsze modele rozszerzano o dodatkowe klawisze, a także tzw. mutację – przycisk pozwalający przełączać się między akordem a pojedynczym dźwiękiem. Z czasem dodano też podstawowe elementy akompaniamentu: dźwięk basowy i akord durowy, umożliwiające grę toniki i dominanty.

Rozwój akordeonu w Europie – Paryż, Niemcy, Włochy i Rosja

Już na początku lat 30. XIX wieku akordeon pojawił się w Paryżu, gdzie szybko zyskał popularność zarówno wśród konstruktorów, jak i publiczności. Paryska odmiana różniła się od pierwowzoru Demiana – zrezygnowano z gotowych akordów, zwiększono liczbę klawiszy, które rozmieszczono w dwóch rzędach, a instrument wzbogacono o funkcję generowania prostych współbrzmień. Eksperymentowano także z nowymi formami, jak harmoniflûte – instrument z klawiaturą fortepianową i dodatkowymi rozwiązaniami technicznymi, takimi jak magazyn powietrza.

Paryż był też prawdopodobnym miejscem pierwszych publicznych koncertów akordeonowych, a Luise Reisner, jedna z wykonawczyń, uchodzi za autorkę pierwszej kompozycji na ten instrument.

W Niemczech rozwój akordeonu oparto na modelu produkcji rozproszonej – poszczególne elementy instrumentów wytwarzano w domach rzemieślników i składano je w całość w większych warsztatach. Ten system obniżał koszty i pozwalał na masową produkcję. Pionierem był Heinrich Wagner z Gery, a później dynamicznie rozwijały się firmy w Klingenthal i Magdeburgu. Już w połowie XIX wieku liczby były imponujące: setki tysięcy harmonii i harmonijek ustnych produkowano rocznie. Z czasem wprowadzono maszyny parowe, unowocześniono produkcję i rozpoczęto eksport. W 1903 roku firma Hohner – znana z harmonijek – rozpoczęła seryjną produkcję akordeonów, które wkrótce zdobyły uznanie na całym świecie.

We Włoszech, zwłaszcza w Castelfidardo i Stradelli, akordeon rozwijał się głównie dzięki niewielkim warsztatom. Paolo Soprani i Mariano Dallapè udoskonalali model wiedeński, a ich współpracownicy zakładali własne firmy. To właśnie włoskim konstruktorom zawdzięczamy wiele innowacji technicznych, które dziś uznaje się za standard: m.in. system guzikowy C (tzw. C-gryf), mechanizm basowy, klawiaturę fortepianową czy komorę rezonansową cassotto.

W Rosji akordeon pojawił się w latach 30. XIX wieku, głównie za sprawą intensywnych kontaktów handlowych z Austro-Węgrami. Produkcję rozpoczęto w Tule, gdzie powstawały pierwsze harmonie o uproszczonej budowie – z 5–7 przyciskami melodycznymi i dwoma basowymi. Instrument szybko rozpowszechnił się wśród ludu, a jego skala i akompaniament dostosowywane były do lokalnego repertuaru, co doprowadziło do powstania licznych odmian regionalnych, takich jak tulska, saratowska, liwienka czy sybirska. W drugiej połowie XIX wieku Nikołaj I. Biełoborodow zainicjował budowę dwurzędowej harmonii o rozszerzonych możliwościach i powołał orkiestrę harmonijkową. Kolejne dekady przyniosły dynamiczny rozwój rosyjskiej szkoły budowy instrumentów: pojawiły się trzyrzędowe harmonie chromatyczne, nowe układy klawiatur (m.in. system Sterlingowa, moskiewski B-gryf), a także instrumenty koncertowe o dużej skali, różnorodnej rejestracji i udoskonalonym akompaniamencie. Określenie „bajan” zaczęto stosować dla tych nowoczesnych instrumentów na początku XX wieku, a rozwój konstrukcji bajanu szedł w parze z intensywnym rozwojem rosyjskiej kultury wykonawczej.

Koncertiny – alternatywna linia rozwoju instrumentów miechowych

Równolegle do rozwoju accordionu i harmonii, w Europie powstała osobna grupa instrumentów miechowych ze stroikiem przelotowym, określanych mianem koncertin. Ich cechą wspólną było umieszczenie manuałów melodycznych po obu stronach miecha.

W Anglii Charles Wheatstone skonstruował około 1830 roku koncertinę angielską – instrument o sześciokątnej obudowie, chromatycznym materiale dźwiękowym i pełnych możliwościach ekspresyjnych. Popularna wśród angielskiej burżuazji, koncertina szybko zyskała własną literaturę, podręczniki i wykonawców, a szczególną rolę odegrały w tym procesie kobiety – zarówno jako instrumentalistki, jak i autorki opracowań. Wirtuozi tacy jak Gulio Regondi czy Marie Lachenal przyczynili się do jej popularyzacji w Europie.

W Niemczech natomiast Carl Friedrich Uhlig, po powrocie z praktyki w wiedeńskich warsztatach, skonstruował w Chemnitz diatoniczny instrument o nazwie Konzertina. Miał on cztery kąty, po pięć guzików z każdej strony i dzięki pracy miecha w dwóch kierunkach oferował aż 20 dźwięków. Choć z czasem zwiększono jego skalę nawet do 128 dźwięków, niemiecka koncertina zachowała charakter instrumentu diatonicznego. Obie wersje – angielska i niemiecka – stanowiły alternatywny kierunek rozwoju instrumentów miechowych i odegrały istotną rolę w XIX-wiecznej kulturze muzycznej.

Bandoneon – niemieckie korzenie, argentyńska dusza

Bandoneon powstał w 1846 roku jako rozwinięcie niemieckiej koncertiny. Jego twórcą był Heinrich Band, kapelmistrz z Krefeld, który poszukiwał instrumentu o bogatszych możliwościach brzmieniowych do wykorzystania w orkiestrze miejskiej. W odróżnieniu od koncertiny bandoneon posiadał inny układ dźwięków na manuałach melodycznych, a jego skala była stopniowo poszerzana. W XX wieku eksperymentowano z różnymi systemami klawiatur, m.in. kwintowym (Zademack-Micklitz-Bandonion) czy chromatycznym 144-dźwiękowym modelem Micklitza i Kusserowa. Bandoneon, podobnie jak koncertina, zyskał dużą popularność w Niemczech, zwłaszcza w kręgach amatorskich. Z myślą o wspólnym muzykowaniu powstawały zespoły, orkiestry i stowarzyszenia, które w 1911 roku zjednoczono w ogólnokrajowy Deutscher Konzertina und Bandonion Bund. Wraz z emigracją niemiecką bandoneon trafił do Ameryki Południowej, gdzie odegrał kluczową rolę w kształtowaniu muzyki tanga. Stał się znakiem rozpoznawczym orchestra típica – zespołów wykonujących tango, a z czasem zyskał status narodowego instrumentu Argentyny.

Początki eksperymentów ze stroikiem przelotowym w Polsce

Zainteresowanie stroikiem przelotowym w Polsce sięga początku XIX wieku. W Warszawie August Fidelis Brunner i Józef Długosz konstruowali instrumenty łączące elementy fortepianu i system stroikowy, takie jak eolimelodicon, eolipantalion czy melodicordion. Były to oryginalne konstrukcje z miechami i metalowymi języczkami, nagradzane na wystawach i doceniane przez muzyków – m.in. Fryderyka Chopina, który koncertował na tych instrumentach. Choć nie sprawdziły się w repertuarze wymagającym dynamiki i tempa, stanowiły istotny krok w kierunku budowy harmonii i akordeonu.

Produkcja harmonii ręcznych rozwinęła się na ziemiach polskich od lat 70. XIX wieku. Działały liczne zakłady rzemieślnicze w Warszawie, Łodzi, Lublinie i Częstochowie. Najstarsze instrumenty wzorowano na harmoniach wiedeńskich – tzw. dziesiątkach. Z czasem pojawiły się bardziej złożone modele: harmonia pedałowa (z nożnym napędem miecha), instrumenty z 24 basami i tzw. zmianami akordów (durowe–molowe), a także innowacyjna harmonia sekundowa z dwoma manuałami melodycznymi i basami nożnymi. W okresie międzywojennym najważniejszym ośrodkiem była Warszawa, gdzie działały renomowane firmy Piotra Stamirowskiego, Karola i Zygmunta Radka oraz Feliksa i Józefa Boruckich. Ich instrumenty zdobywały medale na wystawach krajowych i zagranicznych, eksportowano je m.in. do USA, a niektóre rozwiązania – jak czterorzędowe klawiatury czy bogate zdobnictwo – wyróżniały się na tle europejskiej produkcji.

Po II wojnie światowej większość warsztatów przekształcono w zakłady naprawcze, a masową produkcję przejęła Bydgoska Fabryka Akordeonów, która w latach 1949–1973 wyprodukowała ponad 400 tysięcy instrumentów. Jednocześnie akordeony importowano z Niemiec, Czechosłowacji, Ukrainy i – w ostatnich dekadach – głównie z Włoch. W latach 80. pionierską próbę budowy akordeonów na wzór lutniczy podjął Eugeniusz Dyrzbański – akordeonista i konstruktor, który po zdobyciu doświadczenia w USA samodzielnie zaprojektował i niemal ukończył cztery modele koncertowe. Jego instrumenty miały innowacyjne rozwiązania ergonomiczne i techniczne – m.in. bezszmerowy przełącznik manuałów i nowy układ klawiatur. Projektu nie udało się dokończyć z powodu jego śmierci.

Gdzie czytać dalej – lektury uzupełniające

Dla osób, które chcą pogłębić wiedzę o historii i technologii akordeonu oraz instrumentów pokrewnych, polecamy następujące pozycje:

• W. Cawdell, Eine kurze Darstellung der englischen Concertina, Bochum 1984.
• A. Chętnik, Instrumenty muzyczne na Kurpiach i Mazurach, Olsztyn 1983.
• P. Dahlig, Tradycje muzyczne a ich przemiany, IS PAN, Warszawa 1998.
• J. Dastych, M. Pomykajczyk, Akordeon – budowa, konserwacja, działanie, WPLiS 1959.
• M. Ellegaard, Akordeon w Skandynawii w: Akordeon. Tradycja, stan aktualny, perspektywy rozwoju, AMFC, Warszawa 2000.
• G. Gagliardi, Kleines Handbuch des Akkordeonisten, Bochum 1984.
• P. Gervasoni, L’accordéon, instrument du XXe siècle, Editions Mazo 1986, tłum. R. Skupin.
• H. C. Jacobs, R. Kaupenjohann, Rezension zu Walter Maurer: Accordion, Bochum 1984.
• W. Kamiński, Instrumenty muzyczne na ziemiach polskich, PWM 1971.
• J. Kozłowski, Śpiewy proletariatu polskiego, Kraków 1997.
• Z. Koźlik, Prekursorzy polskiej akordeonistyki, AMFC, Warszawa 1980 (maszynopis).
• W. Maurer, Accordion. Handbuch eines Instrumentes, seiner historischen Entwicklung und seiner Literatur, Wien 1983.
• A. Mirek, Garmonika. Proszłoje i nastajaszczije, Interpraks, Moskwa 1994.
• J. Pichura, R. Strokosz-Michalak, Mały leksykon akordeonu, WSP, Częstochowa 1995.
• G. Richter, Akkordeon: Handbuch für Musiker und Instrumentenbauer, VEB Fachbuchverlag, Leipzig 1990.
• C. Sachs, Historia instrumentów muzycznych, PWM 1989.
• O. Siejna, Polskie harmonie i ich funkcja w kulturze muzycznej do 1939 r., IS PAN, Warszawa 1989 (maszynopis); Produkcja harmonii i akordeonów w Polsce do II wojny światowej, w: Instrumenty muzyczne w polskiej kulturze ludowej, LIM, Łódź 1990.
• Z. Szulc, Dwie nieznane kompozycje Chopina na eolopantalion, „Muzyka”, 1955 nr 3/4.
• B. Vogel, Przemysł muzyczny Warszawy w dwudziestoleciu międzywojennym, „Muzyka” 1985/3–4.
• B. Vogel, Instrumenty muzyczne w kulturze Królestwa Polskiego, PWM, Kraków 1980.