6.05.2020
prof. dr hab. Teresa Adamowicz-Kaszuba
Celem wykładu jest wskazanie pionierskiej roli, jaką odegrała twórczość kompozytorów niemieckich w XX wieku w zainicjowaniu procesu ewolucji artystycznej pozycji akordeonu do rangi instrumentu koncertowego. Zagadnienie zostanie pokazane w wielu aspektach – poszukiwane będą przyczyny, opisane ośrodki które pobudziły zainteresowanie akordeonem środowiska wykształconych muzyków. Przedstawione zostaną sylwetki wybranych kompozytorów niemieckich ze wskazaniem znaczenia ich twórczości w budowaniu oryginalnej literatury akordeonowej.
Tematem niniejszego wykładu jest kształtowanie się oryginalnej literatury
na akordeon w XX wieku w Niemczech. Aby można zaliczyć dany instrument czy dział muzyki do kręgu muzyki poważnej, profesjonalnej specjalność
ta powinna spełniać określone kryteria – jednym z najważniejszych, obok prowadzenia nauczania na danym instrumencie w systemie zorganizowanego, najczęściej państwowego szkolnictwa artystycznego, jest posiadanie przez daną dyscyplinę swojej oryginalnej literatury, a więc powstającej specjalnie na konkretny instrument z uwzględnieniem jego charakterystycznych cech i właściwości.
Zakres czasowy, który zakreślony został w ramach wykładu to lata 20-60 wieku XX. Przedmiotem dociekań będą pytania gdzie, kiedy, jak i przez kogo zainicjowane zostały pierwsze impulsy zapoczątkowujące ów proces wyzwalania akordeonu, które doprowadziły do zmiany jego statusu.
Przypatrzmy się trochę historii…
Jak wyglądała sytuacja naszego instrumentu na początku XX wieku
w Europie? Bez wątpienia należał do najbardziej popularnych instrumentów, jakie znaleźć można było w domach proletariatu miejskiego większości krajów Europy Zachodniej; w Polsce, krajach Europy płd. wschodniej, w Rosji był istotnym składnikiem folkloru wiejskiego. Na sytuację tę złożyło się kilka przyczyn – główne to stosunkowa niska cena instrumentów (jakkolwiek by się one nie nazywały – Handharmoniken, Ziehharmoniken, Akkordeonenm, harmonie etc.) oraz przenośność i łatwość obsługi, możliwość gry melodycznej i harmonicznej, stały strój, niewymagający częstego strojenia. Akordeony były wykorzystywane na miarę kompetencji kulturowych środowisk, w których się znalazły. Amatorzy grający na akordeonach używali możliwości tkwiących w instrumencie wg swoich estetycznych oczekiwań
i umiejętności. Można wskazać dwa nurty muzyki akordeonowej uprawianej przez amatorów tego instrumentu – a więc przede wszystkim muzyka użytkowa, popularna, taneczna w solowym bądź zespołowym wykonaniu. Drugi zaś nurt rozwijał możliwości wirtuozowskie tkwiące w akordeonie poprzez tworzenie wspomnianej muzyki użytkowej w wersji wirtuozowskiej. Na potrzeby coraz liczniejszych wirtuozów akordeonu masowo zaczęły powstawać najeżone technicznymi popisami polki, walce, intermezza, marsze. Tworzyli je najczęściej sami akordeoniści-harmoniści, powiększając grona miłośników tego instrumentu. Analiza sytuacji w jakiej znajdował się akordeon w pierwszych dekadach XX wieku ukazuje nam więc instrument cieszący się wprawdzie dużą popularnością, jednakże bez żadnego zakotwiczenia
w ówczesnych trendach twórczych muzyki artystycznej.
Otóż można wskazać czas i miejsce a także animatorów procesu „uszlachcania” akordeonu. To właśnie Niemcy i środowisko związane
z budownictwem akordeonów, w którym rosła świadomość potrzeby zmian jednostronnego, miałkiego repertuaru akordeonowego i wyprowadzenia akordeonu na muzyczne salony. W pierwszych dekadach XX wieku z inicjatywy dyrektora Fabryki Akordeonów w Trossingen – dra Ernsta Hohnera, obok działań zmierzających do poprawy jakości brzmienia instrumentów, podjęto skuteczne próby zainteresowania współczesnych kompozytorów możliwościami wykorzystania akordeonu w muzyce poważnej. Impulsy pobudzające niekonwencjonalne myślenie o akordeonie pochodziły ze strony instrumentarium. Fabryka akordeonów w Trossingen1 jako jedna
z pierwszych zareagowała na „inwazję” tanga argentyńskiego proponując
w zamian za trudny do opanowania bandoneon, obecny w składzie oryginalnych tangowych zespołów, masową produkcję akordeonów klawiszowych. Akordeony z klawiaturą fortepianową konstruowane były już
w XIX wieku w różnych formach (por. francuska Harmonienflute, włoskie akordeony firmy di Ponti), jednakże do ich upowszechnienia w początkach
XX wieku znacząco przyczyniły się firmy niemieckie (również fabryka
w Klingenthal2), co pobudziło rzecz jasna ich produkcję także we Włoszech (m. in. firma Scandalli w Castelfidardo3).
Środowisko akordeonowe nie do końca zdaje sobie sprawę jak ważną rolę
w procesie nobilitacji akordeonu odegrał fakt upowszechnienia w Europie instrumentów z klawiaturą fortepianową, początkowo za sprawą tanga argentyńskiego. Nadmienić tu trzeba, że fabryki akordeonów w Niemczech
i Włoszech, wyszły tu naprzeciw zapotrzebowaniu związanego z modą
na argentyńskie tanga i wdrożyły do produkcji tzw. Tango-Harmoniki dla pianistów w zespołach – a więc tylko z klawiaturą po stronie prawej ręki, ale bez manuału basowo-akordowego; lewa ręka obsługiwała tylko miech.
Bez etapu akordeonu klawiszowego nie bylibyśmy tu, gdzie jesteśmy dziś. Zadziałało tu jednocześnie kilka wzajemnie się stymulujących czynników, które w rezultacie pobudziło profesjonalne –wykształcone środowisko muzyczne do zainteresowania akordeonem jako nowym medium z szeroką paletą możliwości. W pierwszym okresie owo odkrywanie nowych możliwości akordeonu kojarzonego tak jednoznacznie z muzyką popularną, lekką
i przyjemną, było prowadzone poprzez próby transkrybowania na akordeon hitów muzyki poważnej. Pianiści z zespołów estradowych i rozrywkowych, mając do dyspozycji instrument ze znaną im klawiaturą bez trudu mogli (choć w części) opanować technikę prawej ręki, douczając się prostego tonalnego akompaniamentu w partii lewej ręki. Instrument trafił w ręce uzdolnionych muzyków znających nuty, sprawnych technicznie, kształconych w idiomie „muzyki poważnej”, stąd ich wrażliwości i wyobraźni zawdzięczamy
ów impuls poszukiwania na akordeonie nowych jakości. Akordeon został wyrwany z kręgu muzykowania li tylko amatorskiego (nie odbierając tym określeniem specyficznych, jakże ważnych dla tożsamości poszczególnych narodów wartości w odniesieniu do folkloru wiejskiego i miejskiego – tam akordeon do lat 50. XX wieku pozostał jednym z głównych instrumentów zarówno kapel ludowych, jak domowego muzykowania warstw robotniczych). Powstało wówczas sporo literatury estradowej, dającej wykonawcom sposobność do demonstracji wirtuozerii własnej, ale i pokazania walorów instrumentu. Równolegle muzycy próbowali swych sił w transkrybowaniu
na akordeon znanych hitów muzyki poważnej. Pamiętajmy, że mieli do dyspozycji na ogół niezłe niemieckie bądź włoskie instrumenty klawiszowe, jednakże po stronie lewej ręki wyposażone jedynie w system basowo-akordowy.
Tu należy zwrócić uwagę na ciekawe zjawisko – otóż akordeony klawiszowe zaczęto uważać za lepsze, bardziej „cywilizowane” – bo kojarzone
w powszechnej świadomości ze znanym fortepianem, a więc poprzez klawiaturę wplecione w wielowiekową tradycję europejskich instrumentów. Odbicie takiego postrzegania znajdujemy w przyporządkowaniach nazw – otóż zwyczajowo instrument z klawiaturą nazywano (potwierdzenie tego znajdziemy nawet w przedwojennych podręcznikach harmonii czy instrumentoznawstwa) i nazywa się nadal akordeonem, podczas gdy instrumenty zaopatrzone w systemy guzikowe po stronie prawej chrzczono mianem – harmonia, nieraz pogardliwym – harmoszka… Do dziś częstym pytaniem zadawanym akordeonistom jest kwestia wyjaśnienie różnicy, jakie instrumenty desygnują obie nazwy.
Akordeon w wersji klawiszowej – poprzez to choć w części zrozumiały w środowisku wykształconych muzyków – stał się interesującym nowym medium, ku któremu mogli się zwrócić kompozytorzy poszukujący nowych środków wyrazu.
foto M. Doniec
Epizody użycia akordeonu w muzyce poważnej zdarzały się i w wieku XIX4, ale obsadzany był głównie w roli instrumentu ludycznego, a więc potwierdzający status akordeonu. Mimo olbrzymiej popularności akordeon długo nie wzbudzał zainteresowania środowiska kompozytorskiego. Przełom nastąpił w roku 1927, sto lat bez mała po pamiętnej dacie opatentowania accordionu przez Cyrilla Demiana w Wiedniu. Niemiecki kompozytor Hugo Herrmann publikuje cykl Sieben neue Spielmusiken op. 57, który inspiruje językiem muzycznym i wyznacza nowy sposób myślenia o możliwościach komponowania na akordeon. Wydawca Matth.Hohner Verlag anonsując utwór jako Erste Orginalkomposition für Akkordeon zapoczątkował wówczas kontynuowaną przez dziesięciolecia znakomitą serię wydawniczą
ze współczesną muzyką na akordeon, opatrzoną zazwyczaj profesjonalnym komentarzem odnośnie zagadnień techniczno-wykonawczych. W serii tej
po II wojnie światowej publikowane były również akordeonowe kompozycje twórców innych krajów europejskich, zwłaszcza zainspirowanych przez działalność Mogensa Ellegaarda znaczących kompozytorów skandynawskich takich jak Ole Schmidt, Torbjörn Lundquist, Niels Viggo Bentzon.
Propozycję zmierzenia się z tym zadaniem wysunięte zostało w stosunku
do wspomnianego wyżej młodego kompozytora przez organizatorów festiwalu muzyki współczesnej Donaueschingen Musiktage. To właśnie tam podczas pierwszej edycji tego szacownego dziś festiwalu, w 1921 roku sam Paul Hindemith włącza akordeon5 do prezentowanej wówczas swojej Kammermusik nr 1 op. 24a na 12 instrumentów solowych, pobudzając zainteresowanie środowiska kompozytorskiego nowym tworzywem dźwiękowym (stroikam przelotowymi).
Mimo początkowych oporów środowiska w przyjmowaniu „dysonansowej” muzyki, przykład Herrmanna zachęcił następnych twórców. Liczba kompozytorów niemieckich piszących specjalnie na akordeon zaczęła wzrastać (Kaspar Roeseling, Herman Zilcher, Eberhard Ludwig Wittmer czy później Hans Brehme, Hans Luck, Philippe Moller, Ernst Lothar van Knorr
i wielu innych). To ich staraniem złamano kanon popularnej muzyki akordeonowej na rzecz wzorców obecnych w muzyce artystycznej. Kompozytorzy sięgnęli po klasyczne formy – suitę, sonatę, koncert instrumentalny, wypełniając je współczesnym językiem na „stary-nowy” akordeon. Tworzywem często bywał folklor niemiecki, jednakże przedstawiany według współczesnych trendów harmonicznych. Wymienić
tu trzeba Trzy utwory (Preludium, Ostinato, Capriccio) Kaspara Roeselinga
z 1935 roku; Sonatine Josefa Lechhtalera (1938), Sonatę Ernsta-Lothara von Knorra (1949) czy Frühlingssontatine Hugo Hermanna (1940).
On też jest autorem pierwszego koncertu akordeonowego Koncert nr 1
na akordeon, smyczki i perkusję (1940), podejmował tę formę z powodzeniem jeszcze dwukrotnie.
Szczególne wsparcie i pomoc otrzymywali ze strony przytaczanego już wcześniej ośrodka w Trossingen, który poszczycić się może zaplanowaną, świadomą działalnością pedagogiczną, fonograficzną i edytorską, stymulującą rozwój akordeonistyki niemieckiej w kierunku profesjonalizacji dyscypliny.
Po II wojnie światowej część muzyków ze zrujnowanych i ewakuowanych ośrodków z Heidelbergu, Frankfurtu czy Stuttgartu znalazła dogodne warunki do osiedlenia właśnie w Trossingen. Naturalną koleją rzeczy zainteresowali się budowanymi tam instrumentami i próbowali tworzyć muzykę dedykowaną akordeonowi. Wśród kompozytorów byli to tej miary twórcy, co Philipp Mohler, Ernst-Lothar van Knorr czy Hans Brehme. Zaznaczyć należy również wkład kompozytorów niemieckich w tworzeniu oryginalnej literatury kameralnej z udziałem akordeonu, wpisujący się w bogatą tradycję muzykowania zespołowego w Niemczech. Powstałe wówczas utwory
na różnorodne zestawy instrumentalne i dzisiaj przywoływane są przez zespoły instrumentalne. Wymienić tu możn m. in.: Wariacje na temat Mozarta na skrzypce i akordeon Hermanna Zilchera (1941), Pastorale i Rondo na harfę
i akordeon Hugo Herrmanna (1941), Introdukcję i Allegro na wiolonczelę
i akordeon Mátyása György’ego Seibera6 (1954), Die Harfe na dwoje skrzypiec, harfę i kwartet akordeonowy Friedricha Haaga (1949). Równolegle rozwijano literaturę na jednorodne zespoły akordeonowe (duet do kwintetu) oraz orkiestry akordeonowe, które do dziś stanowią specyfikę masowej akordeonistyki niemieckiej, aktywując kulturalnie szerokie rzesze społeczeństwa. To właśnie w Niemczech w 1933 r. Friedrich Haag stworzył pięciosystemowy wzorzec partytury na orkiestrę akordeonową, wzorowanej na zasadach instrumentacji orkiestry symfonicznej (por. Walc rapsodyczny
F. Haaga). W Trossingen działały dwie duże akordeonowe formacje orkiestrowe, które rozsławiły ten ośrodek nie tylko w Europie, ale i na świecie. Mowa tu o Hohner Handharmonika Orchester założoną przez Hermanna Schittenhelma oraz o zawodowej orkiestrze akordeonowej Orchester des Hauses Hohner (1947), prowadzonej przez wirtuoza akordeonu, kompozytora i aranżera Rudolfa Würthnera. Literatura adresowana początkowo dla w/w wzorcowych orkiestr wykorzystywana jest w ruchu akordeonowym do dziś. Kompozytorzy wykorzystywali z jednej strony folkolor niemiecki czy krajów ościennych np. Pastorale francaise z cyklu Tönende Landschaften (1945), Russische Fantasie (1947) Hugo Herrmanna, Volkstanz nr 1 i 2 Hansa Bremhego (1953), Irische Suite Mátyása Seibera (1961); z drugiej traktowali orkiestry akordeonowe symfonicznie, tworząc ambitne pozycje repertuarowe, zgodnie z idiomem skalowo-harmonicznym muzyki nowej m. in. : Konzertante Suite Helmuta Degena (1955), Symphonisches Vorspiel Hansa Brehmego (1952), Sinfonia alla Comedietta Hugo Herrmanna7 (1952).
Po zakończeniu wojny drugi ważny ośrodek budownictwa akordeonów
w Niemczech – Klingenthal/Vogtland znalazł się na terenie ówczesnej NRD.
W tamtym okresie podjął on z dużym rozmachem działania na rzecz rozwoju akordeonistyki w kierunku wytyczonym wcześniej przez ośrodek
w Trossingen. Polityczna izolacja obu państw niemieckich, czy szerzej państw zachodnich od bloku krajów socjalistycznych znacznie utrudniała korzystanie z przedwojennych doświadczeń akordeonowych, stąd niezwykle ważną rolę w kształtowaniu rozwoju naszej dyscypliny w wymiarze międzynarodowym odegrało podjęcie szeregu inicjatyw właśnie przez działaczy akordeonowych w Niemczech wschodnich. 28 V 1964 r. zorganizowano w Klingenthal po raz pierwszy konkurs akordeonowy z międzynarodową obsadą8, jako kontynuacja odbywających się tam od 1947 roku ogólnoniemieckich festiwali i konkursów akordeonowych9 . Poprzedzony on został międzynarodowym sympozjum akordeonowym, na którym obecni byli, oficjalnie zaproszeni przez Ministerstwo Kultury, przedstawiciele Bułgarii, Czechosłowacji, Polski, Węgier oraz NRD. Tematyka dyskusji, obok kwestii dotyczących budowy akordeonów koncertowych i półkoncertowych, skupiła się głównie na problemach repertuarowych. Okazało się, iż z krajów biorących udział w spotkaniu, jedynie Niemcy posiadały wówczas odpowiednią literaturę na wszystkie stopnie edukacji muzycznej, adekwatną do postawionych ambitnych celów konkursu. Hans Luck, wieloletni dyrektor artystyczny i przewodniczący Jury Międzynarodowego Konkursu Akordeonowego w Klingenthal, opisując fenomen corocznych akordeonowych spotkań, konstatuje w jak dużym stopniu stanowiły one stymulator rozwoju i promocji literatury niemieckiej. Kompozytorzy otrzymywali specjalne zamówienia od organizatorów konkursu na utwory obowiązkowe, które przygotowywane były później przez młodzież
i studentów z całej Europy10. Pondato klingenthalowske konkursy zainicjowały procesy powstawania oryginalanej literatury na akordeon także
w krajach, które aspirowały do uczestnictwa w międzynarodowym ruchu akordeonowym. Kryteria repertuarowe konkursu ewoluowały w toku corocznych dyskusji i ścierania się poglądów międzynarodowego grona akordeonistów-wirtuozów i ich pedagogów. Podkreślić należy stymulujący wpływ regulaminów konkursu w Klingenthal na proces organizacji (m. in. ustawienia repertuarowe) profesjonalnego kształcenia akordeonistów w bloku wschodnim. Przygotowywane przez organizatorów i jurorów konkursu listy repertuarowe z podziałem na pięć stopni trudności (A, B, C, D, E) były ważnym punktem odniesienia do konstruowania programów nauczania gry
na akordeonie w zorganizowanym systemie kształcenia artystycznego, zwłaszcza szkolnictwa zawodowego (średnie szkoły muzyczne)
i akademickiego. Dodać należy, iż główni animatorzy rozwoju
i profesjonalizacji akordeonistyki polskiej w osobach prof. Włodzimierza Lecha Puchnowskiego i prof. Bogdana Dowlasza odbyli studia akordeonowe właśnie w Niemczech – w Hochschule für Musik Franz Liszt w Wiemarze11. Podsumowując niniejszy wątek należy dobitnie zaznaczyć ważną rolę, jaką
w ubiegłym stuleciu odegrały konkursy akordeonowe w Klingenthal
w podnoszeniu poziomu techniki gry i środków wyrazu muzyki akordeonowej oraz w stymulowaniu rozwoju oryginalnej literatury akordeonowej w całej Europie. Stały się też one punktem odniesienia (co do wymogów repertuarowych i podziału na etapy i kategorie wiekowe) do organizacji podobnych imprez w innych krajach – dość wymienić tu międzynarodowe konkursy akordeonowe w Castelfidardo/Włochy, Popradzie/Słowacja czy
w Wilnie/Litwa.
Konkluzja:
Do lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku drogi rozwoju twórczości, pedagogiki i wykonawstwa akordeonowego wyznaczała niemiecka szkoła kompozytorska. Ilościowo stanowili niemałą grupę12.
Wkład kompozytorów niemieckich w rozwój oryginalnej literatury akordeonowej – zapoczątkowany w 1927 roku przez Hugo Herrmanna jest znaczny. Dzięki powstałym […] dziełom otwarła się przed akordeonistami możliwość wykonywania utworów ambitnych, opartych na współczesnych technikach kompozytorskich, bogatych pod względem wyrazu. Twórczością
na wskroś nowoczesną jak na owe czasy udowodniono, że na akordeonie można grać nie tylko muzykę taneczną i rozrywkową, lecz także muzykę o dużych walorach artystycznych13.
Warto przedstawić sylwetki choć kilku z tych kompozytorów, po których utwory i dziś sięgają akordeoniści zawodowi, jak i amatorzy. Nie wdając się
w szczegóły biograficzne ich życiorysów, chciałabym jedynie przywołać ich nazwiska w kontekście utworów, które weszły do kanonu akordeonowej literatury oryginalnej, wyznaczając kolejne etapy rozwojowe naszej dyscypliny.
Hugo Herrmann
1896-196714
organista, pianista, kompozytor, dyrygent; w latach 1923-1925 działalność koncertowa w Detroit, USA; 1935-1963 dyrektor Harmonika-Fachschule
w Trossingen (później Städtische Musikschule, obecnie Hohner Konservatorium), 1950 uzyskał tytuł profesora; autor ok. 100 kompozycji
na różne instrumenty i składy wykonawcze, część z nich zostało zagubionych podczas II wojny światowej. Listę 23 utworów na akordeon solo bądź
z udziałem akordeonu rozpoczyna przywołany wcześniej cykl Sieben neue Spielmusiken op. 57 z 1927 roku. Kompozytor zrealizował zamówienie festiwalu muzyki współczesnej w Donaueschingen osobiście poproszony
o to przez Paula Hindemitha, do którego wcześniej (1926) zwrócił się w tej sprawie dyrektor fabryki akordeonów dr Ernst Hohner. Prawykonanie dokonał w 1929 r. Herman Schittenhelm w 1929 r. , utwór wydano w Matth. Hohner Verlag w 1935 r. Spośród ponad 20. utworów akordeonowych Herrmanna
co najmniej połowa zyskała niemałą popularność w wielu krajach Europy, także i w Polsce i była obecna w dydaktyce akordeonowej do połowy lat 80. XX wieku. Myślę tu cyklu Musikalische Bewegungspiele (1936), Frühlingssonatine (1940), Kleines Konzert für Akkordeon (1943) czy zwłaszcza Konzert-Etüden (1946) i Passacaglia (1951), obok utworów
na składy kameralne i orkiestry akordeonowe. Ważne miejsce zajmuje też Koncert nr 1 na akordeon, smyczki i perkusję (1940) jako pierwsza taka forma w literaturze niemieckiej. Formę tę kompozytor kontynuował tworząc w latach 1948/49 Koncert nr 2 na akordeon i orkiestrę. Język muzyczny Hugo Herrmanna zasadniczo różnił się od tego, co wówczas proponowano akordeonistom (rozszerzona tonalność, chromatyzacja, nietypowe połączenia harmoniczne). To świeże spojrzenie na możliwości akordeonu wynikało
u kompozytora z braku stereotypowych akordeonowych doświadczeń, które łączyłyby go jedynie z muzyką popularną. Zasługą Herrmanna jest odwaga
z jaką potraktował akordeon, wyrywając go z kręgu taniego popisu i rozrywki. Choć sam kompozytor miał duży dystans do swej twórczości. Ale czy miał rację mówiąc w 1951 roku In 50 Jahren wird meine Musik vergessen sein! …? Niezupełnie. Dla akordeonistów nazwisko Hugo Herrmanna zapisano zostało na stałe w historii naszej dyscypliny a kompozytor wskazywany jest jako pionier i inicjator oryginalnej literatury akordeonowej. Przypominał o tym cyklicznie organizowany przez Deutsche Akkordeonlehrer Verband (DALV)
od 1977 roku Hugo Herrmann Akkordeon Wettbewerb w Trossingen.
Hans Brehme
1904-195715
niemiecki kompozytor i pianista; wykładowca fortepianu i kompozycji
w Musikhochschule w Stuttgarcie; duże emocje budzi fakt, iż w 1933 r. Brehme został członkiem NSDAP i jako twórca współpracował z reżimem hitlerowskim; po wojnie w okresie 1945-49 znalazł zatrudnienie jako profesor Hochschulinstitut für Musikerziehung w Trossingen; w 1950 powrócił
do nauczania w Musikchohschule w Stuttgarcie. Jego twórczość obejmuje muzykę instrumentalną, wokalną, solową i kameralną; ma w dorobku operę
i operetkę; zasadniczy idiom jego muzyki zasadza się na neoklasycznych podstawach z domieszką chromatyzacji i uwspółcześnionej harmonii. Akordeonem zainteresował się podczas pobytu w Trossingen. Dzięki temu literatura akordeonowa zyskała utwory, które przez dziesięciolecia przywoływane były w repertuarze znaczących konkursów akordeonowych, wpisując się w kanon kształcenia akordeonistów. Obok utworów na orkiestrę akordeonową Ballet-Suite, Pastorale e fuga giocosa, Symphonisches Vorspiel należy tu wymienić utwory na akordeon solo: Suitę (1945), Herbst-Elegie undCapricco (1953), Divertimento in F (1956) oraz przede wszystkim cykl
18 etiud koncertowych Paganiniana op. 52 (1952) oparty na temacie Kaprysu a-moll nr 24 N. Paganiniego. Kompozytor zawarł w utworze przegląd problemów technicznych akordeonu, specyficznych dla poszczególnych manuałów; co ważne Brehme odniósł się również do nowego rozwiązania lewej ręki w postaci manuału melodycznego, poświęcając mu kilka etiud, często w formie fakultatywnej (MB ossia MM), z uwagi na małą wówczas jeszcze liczbę akordeonów z tym nowym rozwiązaniem technicznym.
Wolfgang Jacobi
1894-197216
niemiecki kompozytor i teoretyk muzyki, pedagog, organizator życia muzycznego; twórca muzyki chóralnej, symfonicznej i kameralnej; studia
w Musihochschule w Berlinie; od 1949 r. profesor w Hochschule für Musik
w Monachium; twórca ca 200 utworów muzyki chóralnej, symfonicznej
i kameralnej; akordeon jako interesujące medium muzyki współczesnej został odkryty przez kompozytora w latach 50. XX wieku – znaczna część spośród jego 23 utworów akordeonowych wpisała się na stałe w koncertową literaturę akordeonową, wzbogacając ją o ambitne utwory o wielkich walorach artystycznych – wymienić tu trzeba m. in. pozycje na akordeon solo: Capriccio (1962), Konzertrondo (1967), Divertissement (1966), Französische Ouvertüre (1968), Kammermusik (1971), Rigaudon (1971) oraz utwory kameralne: jak Phantasie für Flöte und Akkordeon (1970), Drei Choralvorspiele für fünf Akkordeons (1972) czy Serenade und Allegro concertino für Akkordeon und Streich- oder Akkordeonorchester (1958), Sinfonische Suite für Akkordeonorchester (1964). Kompozycje W. Jacobiego przeznaczone były już na akordeon koncertowy z manuałem melodycznym po stronie lewej ręki
o skali sięgającym kilku oktaw. Ta rewolucyjna innowacja w budowie niebywale rozszerzyła możliwości solistyczne i kameralne akordeonu. Zostały wówczas dla akordeonu odkryte szerokie perspektywy we wszystkich kierunkach. W przyszłość – usunięto bowiem główny niedostatek akordeonu, jakim był system gotowych basów i akordów, a kompozytorzy uzyskali swobodę twórczej wypowiedzi w języku wspólczesnej awangardy.
W przeszłość – gdyż odtąd artystycznie pełnoprawne stały się transkrypcje na akordeon utworów muzyki dawnej. Jacobi doskonale wykorzystał opisane wyżej nowe walory akordeonu, tym bardziej, iż jako twórca genialnie łączył odległe epoki. Swemu zainteresowaniu muzyką klawesynistów francuskich dawał wyraz w wybieranych przez siebie tradycyjnych formach jak suita, rondo, uwertura, fantazja czy dawnych tańcach jak gigue, rigaudon, sarabanda, które wypełniał językiem muzycznej awangardy.
Jego twórczość wpisała się znacząco w nurt procesu, zapoczątkowanego przez Hugo Herrmanna, zmierzającego do nobilitacji akordeonu jako instrumentu muzyki artystycznej.
Curt Mahr
1907–197817
wirtuoz akordeonu, kompozytor, aranżer; studiował w Musikhochschule
w Lipsku (fortepian i waltornię). Od 1935 roku działał jako wirtuoz akordeonu (w tym zakresie był autodydaktykiem). Często koncertował gościnnie
w rozgłośniach radiowych, przez wiele lat był pracownikiem Radia Hamburg (NWDR), później Mitteldeutscher Rundfunk w Lipsku. Mahr mieszkał
w Berlinie, a od 1950 roku pracował jako niezależny kompozytor i nauczyciel muzyki w Wiesbaden. W 1959 roku został odznaczony Złotą Igłą Honorową DHV (Niemieckie Stowarzyszenie Harmonica). Stworzył ok. 350 oryginalnych utworów na akordeon i ponad 1000 aranżacji na akordeon i zespoły
i orkiestry akordeonowe (wydanych przez wiele wydawców muzyki akordeonowej, np. SCHOTT w Moguncji), utwory chóralne i orkiestrowe; autor podręczników i szkół gry na akordeonie (m. in. Das neue Akkordeon ABC, Moderne Akkordeontechnik). Spośród olbrzymiej liczby utworów, utrzymanych w stylu neoromantycznym, pełnych efektownej wirtuozerii
do dziś w dydaktyce akordeonowej obecne są m. in. Concertino G-dur, Italienisches Konzert na akordeon i orkiestrę akordeonową oraz
Koncert a-moll op. 250 na akordeon i orkiestrę symfoniczną.
Hans Luck
1926-200318
niemiecki akordeonista, kompozytor, pedagog, organizator i działacz międzynarodowego ruchu akordeonowego; naukę muzyki zaczyna
na harmonijce ustnej, by ostatecznie wybrać akordeon; w 1946 r. zdaje egzamin kwalifikacyjny przed Curtem Mahrem; w latach 50. podejmuje studia we Franz-Liszt-Hochschule w Weimarze u Irmgard Sloty-Krieg i Franza Kriega już jako uznany nauczyciel gry na akordeonie (Lipsk, Cottbus, Zwickau, Rostock, Wolgast-Greifswald). Obok aktywności w obszarze muzyki pełnił znaczące funkcje w stowarzyszeniach i gremiach ekspertów, działał w kraju
i za granicą także jako referent w zakresie zagadnień dotyczących akordeonu oraz juror. W latach 1964-1989 przewodniczył pracom jury Międzynarodowego Konkursu Akordeonowego w Klingenthal. W roku 1979 doktoryzował się na Uniwersytecie Karola Marxa w Lipsku. Jest twórcą utworów na akordeon solo, orkiestrę akordeonową, zespoły kameralne
z udziałem akordeonu, a ponadto autorem literatury pedagogicznej
i różnorakich publikacji, w tym książki Instrumenty miechowe, ich historyczny rozwój do roku 1945.
Jürgen Ganzer
ur. 195019
niemiecki akordeonista, kompozytor, pedagog; studiował kompozycję
u Wolframa Heickina i akordeon u Hansa i Christine Boll w Hochschule für Musik im. Hannsa Eislera w Berlinie. Ma na swym koncie czołowe nagrody
na konkursach akordeonowych i kompozytorskich. Po studiach rozpoczął szeroką działalność jako kompozytor, nauczyciel, akompaniator i aranżer
m.in. w Volksbühne Berlin, Berliner Ensemble i Friedrichstadtpalast. Interesował się gatunkiem chanson i muzyką folklorystyczną. Od 1979 roku grał w duecie akordeonowym, współpracując z muzykami latynoamerykańskimi; od 1978 pracuje w Hochschule für Musik w Berlinie jako wykładowca akordeonu, następnie kompozycji, teorii muzykii instrumentacji, osiągając kolejne stopnie kariery akademickiej (1993 – tytuł profesora). Kompozytor angażował się w rozwój międzynarodowego ruchu akordeonowego jako członek Centralnej Rady Akordeonowej NRD (1983-1990), uczestnicząc w organizacji międzynarodowych konkursów akordeonowych; przewodniczył jury konkursu Coupe Mondiale
du Confédération Internationale des Accordeonistes (1996). Jego twórczość obejmuje różnorodne gatunki: muzyka instrumentalna, elektroniczna, kameralna, teatralna, radiowa. Twórczość akordeonowa Ganzera solowa i kameralna jest widocznie obecna w repertuarze akordeonistów całej Europy. W notkach biograficznych kompozytora znajdujemy kilkanaście pozycji na akordeon: Dies und Das 17 constructive (1976-2003); Imagines w czterech częściach (1980) Fantasy 84 (1984), Silhouettes w trzech częściach (1988), Rêve de jour (1990), 5 Erscheinungen – Kompositionen zum Schluckauf (1993), Passacaglia (1995) na akordeon solo; Zyklus II na flet i akordeon(1993); na duet akordeonowy: Ianus (1996), Meccanico (1996), Rätschhafte Gestalten aus dem Modal-Reich (1996);
na zespół akordeonowy: Memoro (1973) i Suite (1990). Nieustającą popularnością cieszy się Fantazja 84 i Passacaglia na akordeon solo czy Meccanico na duet akordeonowy. Utwory te weszły do światowego repertuaru akordeonistów.
Bibliografia:
Adamowicz-Kaszuba Muzyka programowa XX wieku w repertuarze akordeonowym, AMFC, Warszawa 2008, wyd. II
Adamowicz-Kaszuba Teresa Con Ficarmonica. Akordeon w muzyce kameralnej w składach mieszanych w kontekście źródeł współczesnej praktyki artystycznej, AM im. I. J. Paderewskiego, Poznań 2009
red. Bugiolacchi Benjamino Civico Museo Internazionale della Fisarmonica, Castelfidardo 2014
Kronibus Klaus Komponisten schreiben für Akkordeon, Verlag Springer Trossingen 2007, str. 370
Luck Hans Konkursy akordeonowe w Klingenthal [w:] Akordeon – tradycja, stan aktualny, perspektywy rozwoju. Materiały pokonferencyjne
z Międzynarodowego Sympozjum w Miętnem 7-9 III 1991 r. pod red. J. Patera, W. L. Puchnowskiego, J. Łukasiewicza, Międzyuczelniana Katedra Akordeonu, AMFC, Warszawa 2000
Pichura Joachim Mały leksykon akordeonu, WSP Częstochowa 1995
Walter Maurer, Accordion. Handbuch eines Instruments, seiner historischen Entwiclungund seiner Literatur, Harmonia Musikverlag, Wien 1983
Pichura Joachim Literatura akordeonowa. Rys historyczny do roku 1980,
AM im. K. Szymanowskiego 1985
http://accordeonworld.weebly.com/ganzer.html [20 III 2020]
https://www.google.com/search?sxsrf=ALeKk01X7eP7AL9WU5j2pvLjcVxLudgcJg:1584879220376&q=wolfgang+jacobi&tbm=isch&source=univ&client=firefox-b-d&sa=X&ved=2ahUKEwje1cSXh67oAhXDjKQKHavTCoIQ7Al6BAgKEDI&biw=1280&bih=585 [21 III 2020]
Source: Baker’s Biographical Dictionary of 20th Century Classical Musicians (1997); Accordion-Online Website; German Wikipedia Website, Contributed by Aryeh Oron [July 2011]
https://www.accordion-competition.de/wettbewerb.html [2 IV 2020]
http://www.bach-cantatas.com/Lib/Brehme-Hans.htm [21 III 2020]
https://www.klingenthal.de/DE/Musikstadt/Int._Akkordeonwettbewerb/index.html [2 IV 2020]
https://dalv-online.de/ [3 IV 2020]
- GMBH Hohner Musikinstrumente w Trossingen, Niemcy – firma założona została w 1857 r. przez Matthiasa Hohnera, identyfikowana głównie z produkcją akordeonów i harmonijek ustnych, choć dziś przedsiębiorstwo wytwarza również mirlitony, flety, gitary i gitary basowe oraz wiele nowatorskich i popularnych elektromechanicznych instrumentów klawiszowych: cembalet, pianet, guitaret i klawinet ↩︎
- uważana za jedną z najstarszych akordeonowych manufaktur – w Klingenthal już
w 1852 r. (a więc na 5 lat przed Hohnerem) wytwarzanie instrumentów rozpoczyna manufaktura Adolpha Herolda, stolarza, który przywiózł akordeony (bądź harmoniki) z Magdeburga, gdzie akordeony, jeszcze wcześniej, bo od roku 1845, budował przedsiębiorca, Friedrich Geßner; w roku 1948 firmy, produkujące takie znane marki akordeonów, jak Weltmeister, Barcarole, Contasina, Firotti, Horch czy Royal Standard połączyły się w rodzaj kombinatu „VEB Klingenthaler Harmonikawerke“, od roku 2014 jest to znowu manufakturą GMBH HARMONA AKKORDEON, gdyż firmy produkujące inne instrumenty wydzieliły się i funkcjonują w Markneukirchen ↩︎ - produkacja akordeonów została podjęta w 1863 r. przez manufakturę Paolo Soprani – twórca światowej marki akordeonów; dziś w Castelfidardo produkowane
są akordeony: Victoria, Scandalli, Pigini, Guerrini, Excelsior, Dino Baffetti, a także Gabanelli, Fisart & Vignoni, Fratelli Alessandrini, Ballone Burini, Giustoni i wiele innych. ↩︎ - np. P. Czajkowski Suita orkiestrowa nr 2 (1883) – w składzie orkiestry kompozytor użył cztery harmonie, które miały podkreślić ludowy charakter muzyki ↩︎
- P. Hindemith Kammermusik nr 1 op. 24a (mit Finale) für Soloinstrumenten, B. Schott’s Soehne, Mainz 1922 – początkowo akordeon wskazany był zamiennie z harmonium – Harmonium bezieungsweise Akkordeon, już jednak w wyd. II – renewed Schott and Co.Ltd., London 1949 – na życzenie kompozytora, usunięto pozostawiając tylko akordeon (wg listu P. Hindemitha do W. Streckera – jednego z dyrektorów
w wydawnictwie Schott’s Soehne Mainz, 28 November 1952, kompozytor wyjaśnia
w nim: Kammermusik has a part of a harmonium of kind no longer exists. I have rewritten it for an accordion. […] With it the piece will be easier to perform)
wg T.Adamowicz-Kaszuba Con fisarmonica, AM Poznań 2009, str. 22-23 ↩︎ - Mátyás György Seiber – brytyjski kompozytor węgierskiego pochodzenia, pracował
w Niemczech w latach 1928 – 1933 jako dyrektor Departamentu Jazzu
w Konserwatorium we Frankfurcie, po zamknięciu departamentu przez nazistów opuścił Niemcy; powrócił na 2 lata na Węgry, w 1935 roku emigrował do Anglii. ↩︎ - Wg J. Pichura Literatura akordeonowa. Rys historyczny do roku 1980, AM im. K. Szymanowskiego 1985, str. 16-18 ↩︎
- Luck Hans Konkursy akordeonowe w Klingenthal [w:] Akordeon – tradycja, stan aktualny, perspektywy rozwoju. Materiały pokonferyncyjne z Międzynarodowego Sympozjum w Miętnem 7-9 III 1991 r. pod red. J. Patera, W. L. Puchnowskiego,
J. Łukasiewicza, Międzyuczelniana Katedra Akordeonu, AMFC, Warszawa 2000, str. 205-222 ↩︎ - Odnotować trzeba, że już rok wcześniej, bo w 1963 r. w konkursie w Klingenthal wzięli udział akordeoniści z zagranicy, byłi to Lech Kolago i Andrzej Zieliński z Polski oraz Roger Verschelde z Belgii –
wg https://www.klingenthal.de/DE/Musikstadt/Int._Akkordeonwettbewerb/index.html [2 IV 2020] ↩︎ - Z własnej praktyki przypominam sobie utwory obowiązkowe, jakie musiałam przygotować jako uczestniczka konkursu w kat. młodzieżowej – były to Wariacje Hansa Lucka (1970), czy w zawodowej – Novelle Gerharda Tittla (1975). ↩︎
- Weimarską uczelnię ukończyli też Sylwester Skarbek, Janusz Woźniak, Ryszard Kędzierski, podobnie jak Bodan Dowlasz, absolwenci kl. akordeonu M. Mikołajczyka w PSM II st. w Łodzi ↩︎
- por. J. Pichura Literatura akordeonowa, op. cit. – w rozdziale dotyczącym Niemiec wymienionych zostaje ponad 30 kompozytorów, a wśród nich wielu twórców interesującej literatury pedagogicznej na akordeon m. in.: W. Bernau, H. Boll,
F. F. Finke, O. Gerster, W. Hübschmann, H. Krimsse, G. Lampe, H. Luck, H. Reinbothe, W. Richter, K. Schwaen, G. Tittel. ↩︎ - ibidem. str. 18-19 ↩︎
- http://www.accordion-online.de/composer/d_hh.htm [20 II 2015] ↩︎
- Source: Baker’s Biographical Dictionary of 20th Century Classical Musicians (1997); Accordion-Online Website; German Wikipedia Website, Contributed by Aryeh Oron [July 2011] http://www.bach-cantatas.com/Lib/Brehme-Hans.htm [21 III 2020] ↩︎
- https://www.google.com/search?sxsrf=ALeKk01X7eP7AL9WU5j2pvLjcVxLudgcJg:1584879220376&q=wolfgang+jacobi&tbm=isch&source=univ&client=firefoxd&sa=X&ved=2ahUKEwje1cSXh67oAhXDjKQKHavTCoIQ7Al6BAgKEDI&biw=1280&bih=585 [21 III 2020] ↩︎
- https://de.wikipedia.org/wiki/Curt_Mahr [21 III 2020] ↩︎
- Kronibus Klaus Komponisten schreiben für Akkordeon, Verlag Springer Trossingen 2007, str. 370; tłumaczenie Bogdan Dowlasz ↩︎
- http://accordeonworld.weebly.com/ganzer.html [20 III 2020] ↩︎
Dodaj komentarz