23.12.2025
Autor: Mateusz Doniec
Artykuł został opublikowany w ramach programu KPO dla Kultury, finansowanego z Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO), realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca.
Vladimír Čuchran – jeden z kluczowych wykonawców i pedagogów słowackiej akordeonistyki – urodził się 20 października 1941 r. w Lewoczy, zmarł 19 maja 2010 r. w Koszycach. Jego działalność obejmowała zarówno intensywną aktywność koncertową, jak i wieloletnią pracę dydaktyczną, a konsekwentne wprowadzanie akordeonu do repertuaru estradowego odegrało istotną rolę w kształtowaniu słowackiej kultury muzycznej drugiej połowy XX wieku.
Poniżej zamieszczono pełne tłumaczenie recenzji pierwszego słowackiego recitalu akordeonowego w wykonaniu Vladimíra Čuchrana, opublikowanej w czasopiśmie Hudobný život, 1974, nr 11, s. 5. Równolegle z przekładem udostępniono skan oryginalnej publikacji. Zarówno skan, jak i tłumaczenie zostały przygotowane na podstawie materiału przywoływanego i dokumentowanego w pracy doktorskiej Paulíny Haragovej Akordeónová pedagogika na Slovensku.
Recital akordeonowy
Trzykrotny zwycięzca konkursów ogólnopaństwowych, laureat konkursów międzynarodowych w Klingenthal, Salzburgu i Pawii, profesor konserwatorium w Koszycach, akordeonista Vladimír Čuchran jawi się w kontekście wschodniosłowackiego życia muzycznego jako pionier, który dąży do przeforsowania akordeonu jako równorzędnego instrumentu koncertowego.
W żadnej innej dziedzinie wykonawstwa instrumentalnego słowacka scena muzyczna nie może pochwalić się taką liczbą międzynarodowych sukcesów konkursowych, jak w przypadku akordeonu. Warto przy tej okazji wspomnieć także o bratysławskich żakach prof. Szökeovej – Kákonim i Ráczu, którzy są już znanymi nazwiskami na arenie międzynarodowej.
W tym kontekście należy wyrazić uznanie dyrekcji Filharmonii Państwowej w Koszycach, która nie zawahała się włączyć do swojego cyklu koncertów kameralnych całowieczornego recitalu akordeonowego Vladimíra Čuchrana (27 marca). Już sam układ programu, złożony wyłącznie z oryginalnej twórczości akordeonowej współczesnych kompozytorów, służył pokazaniu szerokich możliwości technicznych i wyrazowych akordeonu.
Čuchran – poza utworem otwierającym – wykonał cały program z pamięci, co w muzyce XX wieku jest cechą świadczącą o wyjątkowej muzykalności i nie mniejszej pracowitości. Anatomie safari norweskiego kompozytora Pera Nørgårda stanowi próbę awangardowego wykorzystania środków wyrazowych akordeonu do muzycznego zobrazowania różnych czynności organizmu ludzkiego. Każda z dziewięciu części nosi nazwę jednej z nich – na przykład Oddychanie, Napięcie, Zamykanie się i inne. Ze względu na duże wymagania techniczne Čuchran musiał sięgnąć także po pozamuzyczne środki wyrazu, takie jak stukanie w registry, pociąganie miecha „na pusto”, a nawet własny śmiech.
Jeśli w dziele Nørgårda w ogólnym wyrazie utworu współuczestniczyły również elementy pozamuzyczne, to Cztery części na akordeon Jiříego Matysa opierają się wyłącznie na ideach muzycznych. Celem dwóch wolniejszych części jest wykorzystanie i zaprezentowanie możliwości brzmieniowo-barwowych, natomiast dwie szybkie części mają charakter wirtuozowski. Pod względem inwencji kompozytor podąża raczej drogą tradycyjną niż awangardowymi eksperymentami brzmieniowymi. Autor, współczesny morawski kompozytor średniego pokolenia, dedykował to dzieło prof. Čuchranowi. Wykonawca ułożył kolejność części w programie koncertu tak, aby finałem była część szybka.
Pierwszą połowę programu zamknęła Partita na akordeon młodego radzieckiego kompozytora Wiaczesława Zolotariowa. Z punktu widzenia widowni był to najbardziej wdzięczny utwór wieczoru. Autor chętnie wykorzystuje pełne brzmienie harmonii i nawiązuje do tradycji efektownej wirtuozerii oraz śpiewnego liryzmu romantycznego wyrazu, przeplatanego nieregularnymi rytmami i częściowo kolorystycznymi środkami nowej muzyki. Utwór ten stał się dla Čuchrana okazją do zaprezentowania znakomitych możliwości technicznych, rejestrowych i koncertowych.
Z radością można odnotować, że spośród kompozycji najciekawszymi dziełami wieczoru były prawykonania utworów dedykowanych Čuchranowi przez młodego słowackiego kompozytora Jozefa Podprockiego. W pięknie opracowanej Dodekafonicznej fudze o modelowanych głosach charakter dzieła jest poważny, głęboki i samodzielny. Poszczególne części łączy zasada monotematyczna, reprezentowana przez cztery dźwięki ASCH [pisownia oryginalna], wyeksponowane już we wstępie. Kompozytor nie dał się zwieść efektom brzmieniowym i stworzył dzieło poważne, respektujące najwyższe kryteria formalne i brzmieniowe. Kulminacją utworu jest szybka, starannie opracowana fuga.
Metamorfozy szwedzkiego kompozytora Torbjörna Lundquista wykorzystują przede wszystkim efektowne kombinacje brzmieniowe i duże możliwości dynamiczne akordeonu – od delikatnego pianissima po potężne, organowe fortissimo. Wydaje się jednak, że cele te znalazły się zbyt mocno na pierwszym planie kosztem formy. Podobnymi, lecz rozmiarowo bardziej przemyślanymi środkami, charakteryzowały się Ruchy tego samego kompozytora, w realizacji których – obok Čuchrana – uczestniczył również Koszycki Kwartet Smyczkowy (tworzyli go członkowie Filharmonii Państwowej w Koszycach) oraz dyrygent Bystrík Režucha. Autor w tej bardziej improwizacyjnej niż zamkniętej kompozycji wyraźnie przecenił zdolność percepcji słuchaczy.
Do tytanicznego wysiłku, jaki będzie musiał jeszcze w przyszłości podejmować prof. Čuchran, potrzeba wiele wytrwałości i cierpliwości. Za piękny występ – dziękujemy.
V. Č.
Dodaj komentarz