Akordeon na Słowacji – pięć nazwisk, które warto znać

22.12.2025

Autor: Mateusz Doniec

---

Artykuł został opublikowany w ramach programu KPO dla Kultury, finansowanego z Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO), realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca.

---

Od lat 60. XX wieku rozwój pedagogiki akordeonowej na Słowacji był w dużej mierze związany z działalnością kilku wyrazistych postaci, których praca ukształtowała sposób nauczania instrumentu w Bratysławie, Koszycach i Żylinie. Wśród nich szczególne miejsce zajmują Marta Szökeová, Agnesa Čuchranová, Vladimír Čuchran, Milan Seidl oraz Miroslav Košnár – pedagodzy i organizatorzy życia muzycznego, których dorobek został szczegółowo opisany przez Paulínę Haragovą w pracy Akordeónová pedagogika na Slovensku.

Bratysława – Marta Szökeová i niemiecki zwrot w metodyce

Bratysławskie konserwatorium, wskazywane jako najstarsza średnia szkoła muzyczna na Słowacji, stało się miejscem, w którym nauczanie akordeonu zostało ukierunkowane na niemiecką metodykę gry. Marta Szökeová i Viera Oslanská-Fickerová, jako pedagożki tej szkoły, wprowadziły i ugruntowały tę metodykę, opracowując jej założenia także w publikacjach wykorzystywanych w pracach teoretycznych poświęconych akordeonowi.

Marta Szökeová – od praktyki szkolnej do klasy akademickiej

Marta Szökeová urodziła się 10 sierpnia 1920 r. w Budapeszcie, zmarła 26 września 2002 r. w Bratysławie. Była absolwentką gimnazjum żeńskiego w węgierskim Ostrzyhomiu (węg. Esztergom). W 1938 r. zaczęła uczyć w szkole muzycznej w Nowych Zamkach (słow. Nové Zámky). Od 1955 r., po uzyskaniu dyplomu nauczycielskiego, pracowała w szkole muzycznej w Bratysławie, gdzie pełniła też funkcję kierownika wydziału akordeonu. Do zespołu pedagogicznego bratysławskiego konserwatorium została włączona przez dyrektora Michala Vilca i pozostała tam do 1983 roku. Równolegle studiowała muzykologię i wychowanie muzyczne na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Komeńskiego w Bratysławie – studia ukończyła w 1966 r.

Repertuar i miech – przełomowe decyzje metodyczne

Szökeová była pierwotnie pianistką i w pracy pedagogicznej wykorzystywała doświadczenia z metodyki fortepianowej. Nie utożsamiała się z pejoratywnym obrazem akordeonu jako instrumentu ludowego, dlatego szukała rozwiązań wpływających na jakość brzmienia.

Należała do pierwszych pedagogów gry na akordeonie, którzy wprowadzali do programów nauczania utwory z baroku i klasycyzmu – w dużej mierze kompozycje klawiszowe, m.in. sonaty Haydna, sonatiny Clementiego oraz utwory na klawesyn Jiříego Antonína Bendy, Scarlattiego i Rameau. Podkreślała konieczność dbałości o jednakową jakość brzmienia w obu rękach i zwracała uwagę na wcześniej marginalizowaną partię lewej ręki, wiążąc to bezpośrednio z opanowaniem techniki miechowej.

Metoda Kriega¹ – od kontaktu w 1965 do seminariów i publikacji

Z nową techniką miechową zapoznała się w 1965 r. poprzez wykłady metodyczne Irmgard Sloty-Krieg, jej szkołę Neue Schule für Akkordeon, materiały H. Frühaufa, H. Lucka i H. Zeiske (Schule für Piano-Akkordeon) oraz publikację Franza Kriega, która na kilka lat stała się podstawą nauczania w niemieckich szkołach muzycznych. Metodę Kriega Szökeová opracowała teoretycznie w publikacjach Akordeón (rozdział Špecifické metodické problémy pri vyučovaní hry na akordeóne) oraz Nácvik artikulácie a frázovania na akordeóne.

W pracy nad frazą początkowo kierowała się metodyką fortepianową, ale stopniowo – w oparciu o metodę Kriega – odeszła od prowadzenia fraz „długim miechem”. Zaczęła propagować tworzenie fraz za pomocą krótkich dróg miecha – w swojej praktyce i podczas prelekcji. Jedno z jej szkoleń odbyło się w Starym Smokowcu (słow. Starý Smokovec) w 1968 r. – było ukierunkowane na zapoznanie nauczycieli z metodą miechowej artykulacji. Pokazy metodyczne prowadziła na swoich uczniach – Rajmundzie Kákonim i Viere Ledvoňovej. W relacjach podkreśla się, że metoda wzbudziła duże poruszenie, bo obejmowała nie tylko nową pracę miechem, ale też nowy sposób siedzenia i mocowania instrumentu na ramionach.

Instytucje i konkursy – Bratysława jako ośrodek akademicki

Za największy wkład Marty Szökeovej uznawana jest popularyzacja nowego sposobu miechowej artykulacji. W tym ujęciu detaliczna, świadoma praca z miechem otwierała akordeon na interpretację dzieł różnych epok i różnego poziomu trudności, a zarazem wspierała proces postrzegania instrumentu jako koncertowego.

W 1971 r., dzięki jej wysiłkom, nauczanie akordeonu rozpoczęto także na Wyższej Szkole Sztuk Scenicznych w Bratysławie (VŠMU). Początkowo miało charakter eksperymentalny, ale na bazie wyników pedagogicznych klasa się ustabilizowała i spełniała kryteria pozostałych instrumentów katedry klawiszowej. Podkreślano też szczególną wagę tego faktu, ponieważ VŠMU była w Czechosłowacji jedyną szkołą oferującą studia gry na akordeonie.

W 1970 r. niemal samodzielnie zorganizowała konkurs Confédération Mondiale de l’accordéon (C.M.A.) w Trenczyńskich Cieplicach (słow. Trenčianske Teplice), a później była stałym jurorem kolejnych konkursów międzynarodowych – m.in. Tage der Harmonika w Klingenthal oraz Grand Prix International de l’accordéon w Szwajcarii. Z racji pełnienia funkcji wiceprezydentki C.M.A. przyczyniła się do tego, że w 1967 r. Czechosłowacja została członkiem konfederacji. W latach 70. prowadziła wykłady na międzynarodowych seminariach pedagogicznych we Francji. W pracy Paulíny Haragovej odnotowana jest także liczba 34 czołowych nagród zdobytych przez uczniów Marty Szökeovej na konkursach międzynarodowych oraz lista jej wychowanków – m.in. Rajmund Kákoni, Tibor Rácz i Boris Lenko.

Koszyce – Vladimír i Agnesa Čuchran jako duet pedagogiczno-instytucjonalny

W koszyckim konserwatorium rozwój pedagogiki akordeonowej związany jest bezpośrednio z Vladimírem Čuchranem i jego żoną Agnesą Čuchranovą. W czasie gdy Vladimír Čuchran pełnił funkcję dyrektora Štátnej Filharmonii Košice (Państwowej Filharmonii w Koszycach), Agnesa Čuchranová kierowała wydziałem akordeonu w konserwatorium i wdrażała nową metodę pracy z miechem w regionie wschodniosłowackim.

Vladimír Čuchran – pedagog, interpretator i organizator środowiska

Vladimír Čuchran urodził się 20 października 1941 r. w Lewoczy (słow. Levoča), zmarł 19 maja 2010 r. w Koszycach (słow. Košice). Podstawy muzyczne zdobył w szkole muzycznej w Butowicach (słow. Butovice), dokąd rodzina przeniosła się w 1945 roku. Najpierw uczył się gry na fortepianie, a z akordeonem związał się w 1950 r.

Po ukończeniu szkoły podstawowej i podstawowej szkoły artystycznej w 1955 r. próbował kontynuować naukę w konserwatorium w Bratysławie, jednak nie został przyjęty. Rozpoczął naukę w Jedenastoletniej Szkole Muzycznej w Nowej Wsi Spiskiej (słow. Spišská Nová Ves). Już w kolejnym roku w Koszycach otwarto jednak klasę akordeonu pod kierunkiem Imricha Škripka, więc Čuchran przerwał studia w Nowej Wsi Spiskiej i przeniósł się do Koszyc. Po pół roku został przypisany do zewnętrznego pedagoga Ladislava Salaja i uczył się u niego do 1961.

W roku szkolnym 1963/1964 podjął pracę jako pedagog akordeonu w koszyckim konserwatorium. Uzupełniał wykształcenie – kształcił się m.in. u Dezidera Harvana w Żylinie (słow. Žilina). Z uwagi na fakt, że nie miał możliwości podjęcia studiów na VŠMU w Bratysławie, zdecydował się na Hochschule für Musik Franza Liszta w Weimarze. Impulsem była jego obecność na międzynarodowym konkursie w Klingenthal – członkini jury i pedagog z Weimaru, Irmgard Slota-Krieg, wysoko oceniła jego wykonanie i zaoferowała możliwość studiów w Niemczech. Studiował w Weimarze w latach 1973-1977, jednocześnie nadal prowadząc praktykę pedagogiczną w koszyckim konserwatorium.

Vladimír Čuchran organizował na Słowacji seminaria dla nauczycieli podstawowych szkół muzycznych, poświęcone nowym rozwiązaniom metodycznym i dydaktycznym. Reprezentował na nich model pedagoga czynnego artystycznie, dla którego działalność wykonawcza stanowiła integralną część pracy dydaktycznej. W jego ujęciu koncertujący pedagog dawał dobry przykład studentom.

W doborze repertuaru korzystał z własnych programów, co miało pomagać uczniom zarówno od strony dydaktycznej, jak i wykonawczej. W nauczaniu akcentował dyscyplinę i wierność zapisowi nutowemu – swobodę agogiczną dopuszczał dopiero w wyższych latach. Do studentów podchodził indywidualnie, a efektem takiej pracy były sukcesy uczniów na konkursach krajowych i międzynarodowych.

Był założycielem i kierownikiem słowackiej organizacji akordeonistów (Nadácia akordeonistov Slovenska) – instytucji środowiskowej działającej na rzecz środowiska akordeonowego. Zainicjował także Międzynarodowe Kursy Mistrzowskie, organizowane od 1992 roku. Odbyły się trzy edycje, z udziałem pedagogów ze Słowacji i z zagranicy oraz kompozytorów tworzących na akordeon, m.in. Juraja Hatríka i Jozefa Podprockiego. Od 1999 r. był dyrektorem Międzynarodowego Konkursu Akordeonowego w Popradzie. W 1998 r. rozpoczął nauczanie także w Akademii Sztuk w Bańskiej Bystrzycy (słow. Banská Bystrica), a od 2000 r. był tam docentem gościnnym. W 2006 r. zakończył pracę pedagogiczną w konserwatorium w Koszycach.

Paulína Haragová odnotowuje, że Vladimír Čuchran koncertował w większości krajów europejskich oraz występował jako solista z orkiestrami w kraju i za granicą. Przywołuje również ocenę jego gry opublikowaną w Slovníku slovenského koncertného umenia autorstwa Vladimíra Čížika, zwracając uwagę na solidne zaplecze techniczne, wyrównanie środków wyrazowych, przemyślaną pracę regestrami, wyczucie stylu, zaangażowanie oraz respektowanie zapisu nutowego. Za istotny moment kariery uznaje całowieczorny recital z 3 kwietnia 1964 roku w Koszycach oraz koncert z 10 czerwca 1969 roku, którego program oparty był głównie na utworach kompozytorów słowackich i czeskich. Haragová podaje także, że Čuchran jako pierwszy akordeonista na Słowacji nagrał płytę złożoną z nagrań oryginalnej twórczości słowackiej oraz inicjował powstanie wielu kompozycji.

Agnesa Čuchranová – wdrażanie metody Kriega i orientacja na manuał melodyczny

Agnesa Čuchranová, z domu Chorbáková (ur. 19 stycznia 1942 r. w Turzówce (słow. Turzovka), zm. 7 lutego 2021 r.), naukę gry na akordeonie rozpoczęła w wieku ośmiu lat, uczęszczając na prywatne lekcje u Heleny Černotovej. W 1956 r. rozpoczęła naukę w średniej szkole muzycznej w Żylinie, w klasie Milana Seidla. Po likwidacji szkoły została przeniesiona do Koszyc i tam kontynuowała studia u Imricha Škripka.

Po studiach rozpoczęła pracę pedagogiczną jako nauczycielka gry na akordeonie. Po przenosinach do Koszyc związała się z miejscowym środowiskiem edukacyjnym, a w 1967 r. została przyjęta do koszyckiego konserwatorium. Początkowo prowadziła zajęcia z czytania a’vista, następnie objęła nauczanie gry na akordeonie. Od 1980 r. kierowała wydziałem akordeonu, propagując nauczanie na instrumentach z manualem melodycznym.

Jako pierwsza pedagog koszyckiego konserwatorium zaczęła wprowadzać do praktyki metodę Kriega, z którą zapoznała się podczas szkolenia nauczycieli akordeonu zorganizowanego przez Martę Szökeovą w Starym Smokowcu. We własnych wspomnieniach podkreślała, że nowy sposób pracy wymagał czasu na zrozumienie artykulacji palcowo-miechowej i rozpoczął się od pracy nad własną techniką – zmianą pozycji siedzącej, sposobu przypinania instrumentu oraz prowadzenia miecha. Dopiero później zaczęła konsekwentnie stosować tę metodę w pracy z uczennicami – M. Borovską, V. Kriakovą, V. Horváthovą i A. Vyžinkárovą.

Z potrzeby pogłębienia nowej metody brała udział w konkursie w Klingenthal jako obserwatorka, a jej założenia rozwijała również poprzez konsultacje z Martą Szökeovą i uczestnictwo w jej lekcjach. We wspomnieniach podkreślała, że w przeciwieństwie do części pedagogów – jeszcze nie w pełni obeznanych z metodą Szökeovej – całkowicie się z nią utożsamiła, zwracając uwagę, że uprzedzenia wobec tych rozwiązań występowały także wśród czeskich pedagogów. Z tego przekonania wynikało propagowanie nowej techniki miechowej na wschodzie Słowacji oraz współautorstwo projektu nowych planów nauczania gry na akordeonie, ukierunkowanych na przygotowanie kandydatów do studiów na VŠMU.

W 1977 r. uczestniczyła w międzynarodowym seminarium w Białymstoku, gdzie pedagog Rosyjskiej Akademii Muzyki im. Gniesinych zaprezentował nową technikę artykulacyjną rykoszet – i tę technikę wprowadziła do praktyki razem z mężem.

Wśród momentów, które sama uznawała za przełomowe dla swojej pracy pedagogicznej, wskazywała dwa doświadczenia. Pierwszym było zetknięcie się około 1970 r. z akordeonem wyposażonym w manuał melodyczny i intensywne poznawanie możliwości tego instrumentu. Drugim było silne wrażenie po konkursie w Klingenthal, wywołane występami rosyjskich bajanistów.

Żylina – Milan Seidl i Miroslav Košnár jako oś budowy szkoły i kontaktów zagranicznych

Paulína Haragová wskazuje, że rozwój pedagogiki akordeonu w żylinskim konserwatorium był związany przede wszystkim z działalnością Milana Seidla i Miroslava Košnára. Seidl odegrał rolę założycielską i uchodził za pierwszy autorytet akordeonowej pedagogiki w skali ogólnosłowackiej, natomiast Košnár – dzięki kontaktom z zagranicznymi pedagogami – kierunkował nauczanie na nowe tendencje.

Milan Seidl – fundament instytucjonalny i autorytet metodyczny

Milan Seidl urodził się 8 września 1930 r. w Żylinie, zmarł 31 października 2004 r. również w Żylinie. Pochodził z rodziny robotniczej – ojciec był krawcem, matka zajmowała się domem. Równolegle z nauką w gimnazjum uczęszczał do szkoły muzycznej, gdzie pod kierunkiem Margity Volfianuovej uczył się gry na fortepianie. Lekcje akordeonu pobierał tylko prywatnie. Już w dzieciństwie zdobywał doświadczenie sceniczne – koncertował jako solista lub akompaniator zespołów tanecznych. Wyróżniał się improwizacją.

Po maturze chciał kontynuować naukę gry na fortepianie w bratysławskim konserwatorium, ale na egzaminach wstępnych nie odniósł sukcesu. Przyjął więc pracę korepetytora (fortepian, akordeon) w Ludowym Chórze Nauczycieli (słow. Ľudový spevokol učiteľov Slovenska) w Żylinie. Nabyte doświadczenia korepetytorskie wykorzystywał później w praktyce pedagogicznej.

W charakterystyce Milana Seidla pojawia się określenie „hudobník – praktik”, odnoszone do jego wyczucia formy, gustu muzycznego oraz muzykalności, precyzji rytmicznej i dyscypliny wykonawczej. Prasa po koncercie z 1947 roku określiła go mianem „najmłodszego żylinskiego wirtuoza – harmonikára”.

Intensywna działalność koncertowa w latach 1948–1962, udokumentowana w osobistym notatniku liczbą 643 występów, zwróciła uwagę Ladislava Árvaya, który w 1950 r. zaproponował mu objęcie stanowiska nauczyciela akordeonu w szkole muzycznej w Żilinie. Ze względu na brak formalnych kwalifikacji pedagogicznych w pierwszych latach pracował na podstawie dyspensy udzielonej przez Komisariat Kultury (słow. Povereníctvo kultúry), a wymagane uprawnienia uzupełnił później poprzez zewnętrzne studia w Wyższej Szkole Muzycznej w Bratysławie w klasie Ľubomíra Stacha.

W czasie służby wojskowej prowadził orkiestrę estradową, orkiestrę dętą i chór, a także pracował jako akordeonista. Po jej zakończeniu wrócił w 1953 r. do Żyliny, gdzie podjął pracę w oddziale pedagogicznym szkoły muzycznej. Od 1969 r. pełnił funkcję zastępcy dyrektora, a w 1979 r. objął stanowisko dyrektora żylinskiego konserwatorium.

Seidl był założycielem wydziału akordeonu w tej szkole, członkiem jury konkursów akordeonowych i komisji pedagogicznych (egzamin z akordeonu zdawała u niego m.in. Marta Szökeová) oraz współtwórcą planów nauczania dla konserwatoriów.

Miroslav Košnár – kontakty, archiwum nutowe i festiwale młodych

Miroslav Košnár urodził się 6 lipca 1938 r. w Nowym Mieście nad Wagiem (słow. Nové Mesto nad Váhom), zmarł 2 października 2016 r. w Żylinie. Gry na akordeonie uczył się pod kierunkiem Oktávii Horáčkovej, a później kontynuował naukę w bratysławskim konserwatorium – od 1953 r. w klasach Ľubomíra Stacha, Petra Vereša i Marty Szökeovej. Jako pierwszy akordeonista tego konserwatorium miał możliwość zakończenia studiów Koncertem A-dur na akordeon i orkiestrę amerykańskiego kompozytora Pietro Deiro.

Po ukończeniu konserwatorium odbył obowiązkową służbę wojskową w Trenczynie (słow. Trenčín), gdzie dzięki interwencjom dyrektorki miejscowej szkoły muzycznej rozpoczął pracę jako nauczyciel akordeonu.

W 1963 r. rozpoczął pracę jako pedagog akordeonu w konserwatorium w Żylinie, przez jeden rok łącząc ją z nauczaniem w Trenczynie. Od roku szkolnego 1964/1965 był już związany wyłącznie z Żyliną.

Rozszerzał kompetencje instrumentalne – w 1965 r. ukończył naukę gry na akordeonie guzikowym u Františki Machalíčkovej, a w latach 1971-1974 studiował prywatnie grę na instrumencie z manuałem melodycznym u Joachima Pichury z Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej w Katowicach. W 1982 r. kongres C.M.A. wybrał go delegatem na Słowację i jednocześnie członkiem międzynarodowego jury konkursowego.

Od 2002 r. nauczał gry na akordeonie także na Wydziale Nauk Przyrodniczych Uniwersytetu w Żylinie, kształcąc studentów kierunku Učiteľstvo odborných predmetov: Hudobná výchova – hra na nástroji (nauczycielstwo przedmiotów zawodowych: wychowanie muzyczne – gra na instrumencie). Równolegle pracował – już na emeryturze – w prywatnej szkole artystycznej w Żylinie oraz w szkole artystycznej w Rajeckich Teplicach (słow. Rajecké Teplice).

Miroslav Košnár był założycielem i dyrektorem artystycznym międzynarodowego festiwalu młodych akordeonistów Euromusette – Goldentango, a także inicjatorem Akordeónového festivalu v rytme rôznych žánrov, skierowanego do uczniów wykonujących przede wszystkim muzykę taneczną. Do późnych lat pozostawał aktywny jako pedagog i organizator życia festiwalowego. Zmarł po krótkiej chorobie.

Klingenthal i Weltmeister Supita B – kiedy kontakty zmieniają klasę instrumentów w szkole

Košnár, korzystając z kontaktów nawiązywanych z zagranicznymi pedagogami podczas międzynarodowych konkursów, stopniowo tworzył własne archiwum nutowe, dobierając repertuar z myślą o wymaganiach sceny międzynarodowej. Regularnie uczestniczył w Tage der Harmonika w Klingenthal – określanym jako wiodące, szczytowe wydarzenie wśród konkursów akordeonowych. Kontakty z pedagogami i konstruktorami z firmy Weltmeister przełożyły się na to, że wysokiej jakości instrumenty Weltmeister Supita B trafiły do studentów Košnára. Dzięki temu możliwe stało się wykonywanie repertuaru o większych wymaganiach technicznych, co przełożyło się na systematyczny wzrost poziomu wykonawczego uczniów żylinskiego konserwatorium.

---

Źródło:

Haragová, Paulína – Akordeónová pedagogika na Slovensku – praca doktorska – Univerzita Konštantína Filozofa v Nitre, Pedagogická fakulta, Katedra hudby, Nitra 2019

Tłumaczenie z języka słowackiego wykonane z wykorzystaniem narzędzia językowego ChatGPT

1. Metoda Kriega (słow. Kriegova metóda) to innowacyjna niemiecka metodyka gry na akordeonie, której wdrożenie na Słowacji w latach 60. XX wieku odegrało kluczową rolę w profesjonalizacji nauczania gry na tym instrumencie.
   
   Twórcy i popularyzatorzy: Podstawy metody opracował niemiecki pedagog Franz Krieg, a szczegółowo rozwinęła ją jego żona, Irmgard Slota-Krieg, w publikacji Neue Schule für Akkordeon. Na Słowacji metodę tę rozpropagowała Marta Szökeová, która poznała ją w Niemczech w 1965 roku.
   
   Kluczowa rola miecha: Głównym filarem metody jest uważna praca z miechem jako najważniejszym czynnikiem decydującym o ostatecznej jakości i kulturze dźwięku. Dzięki niej akordeon przestał być postrzegany jedynie jako instrument ludowy, a zyskał miano instrumentu koncertowego o szerokich możliwościach wyrazowych.
   
   Kompleksowe podejście techniczne: Metoda Kriega wprowadziła precyzyjne zasady dotyczące:
   Prawidłowej postawy: Wymagała, aby wykonawca siedział podczas gry (wcześniej na Słowacji często grano na stojąco) i miał instrument stabilnie przymocowany pasami.
   Artykulacji i frazowania: Szczególny nacisk położono na stosowanie artykulacji miechowej, co pozwalało na bardziej subtelne i profesjonalne kształtowanie frazy muzycznej.
   Ustawienia aparatu gry: Obejmowała również specyficzne wytyczne dotyczące pozycji rąk oraz tzw. „oparcia miecha”.
   
   Wpływ na edukację: Metoda ta stała się fundamentem dla nowych programów nauczania w słowackich konserwatoriach (m.in. w Bratysławie, Koszycach i Żylinie). Jej wprowadzenie pozwoliło słowackim akordeonistom stać się konkurencyjnymi na polach międzynarodowych konkursów muzycznych.
   Podsumowując, metoda Kriega zastąpiła wcześniejsze, często amatorskie podejście do gry na akordeonie (oparte głównie na metodach fortepianowych) specyficzną metodyką akordeonową, która w pełni wykorzystuje techniczne i artystyczne walory tego instrumentu.
   
   Można ją porównać do techniki oddechowej u śpiewaka – tak jak świadomy oddech buduje frazę i barwę głosu, tak w metodzie Kriega to miech staje się „płucami” akordeonu, nadającymi dźwiękowi profesjonalny, szlachetny charakter.
   
   Źródło: Haragová, Paulína – Akordeónová pedagogika na Slovensku – praca doktorska – Univerzita Konštantína Filozofa v Nitre, Pedagogická fakulta, Katedra hudby, Nitra 2019. ↩︎