Akordeon w rodzinie instrumentów – dlaczego tak trudno go zaszufladkować?

25.08.2025

Autor: Mateusz Doniec

Artykuł został opublikowany w ramach programu KPO dla Kultury, finansowanego z Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO), realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca.

Jeśli grasz na akordeonie, prędzej czy później usłyszysz to pytanie – do jakiej rodziny instrumentów należy akordeon? Prof. dr hab. Teresa Adamowicz-Kaszuba w swoim wykładzie pt. „Akordeon w rodzinie. Antenaci – współcześni – potomkowie?” zwraca uwagę, że odpowiedzi z podręczników instrumentoznawstwa bywają niepełne albo sprzeczne – a dyskusje często rozjeżdżają się nie dlatego, że ktoś „nie ma racji”, tylko dlatego, że rozmówcy używają innych kryteriów klasyfikacji.

Skąd bierze się problem z klasyfikacją?

W klasycznym ujęciu instrument można opisać przez trzy elementy:

wibrator – źródło dźwięku
generator – to, co pobudza drgania i sposób pobudzania
amplifikator – to, co wzmacnia dźwięk i sposób wzmacniania

I tu zaczyna się klucz – instrumenty można grupować według różnych aspektów. Jeden instrument potrafi „pasować” do kilku grup, zależnie od tego, co uznamy za najważniejsze.

Wibrator – czyli dlaczego akordeon bywa wrzucany do jednego worka z talerzami?

Jeśli podstawą podziału jest rodzaj wibratora, instrumenty akustyczne dzielą się na cztery grupy:

chordofony – gdy drga struna (tu obok siebie stoją skrzypce i fortepian)
aerofony – gdy drga słup powietrza (tu trafiają też organy – przynajmniej ich piszczałki wargowe)
membranofony – gdy drga błona (bębny, kotły)
idiofony – gdy drga ciało stałe o naturalnej sprężystości (drewno, metal itd.)

I właśnie w tej ostatniej grupie autorka lokuje instrumenty, w których źródłem dźwięku jest metalowy stroik przelotowy – a więc m.in. akordeony, harmonijki ustne, bandoneony, fisharmonie. To brzmi paradoksalnie, bo idiofony kojarzą się z perkusją, ale tu chodzi wyłącznie o wspólnotę źródła dźwięku – nie o sposób grania.

Skąd się bierze określenie „perkusyjny”?

Kiedy do kryterium wibratora dorzucimy kryterium generatora, pojawia się zamieszanie. W wielu instrumentach z grup membranofonów i idiofonów drgania uruchamia się przez uderzenie, więc zbiorczo nazywa się je „perkusyjnymi”. I wtedy ktoś próbuje tym samym słowem opisać akordeon – tyle że to prowadzi na manowce.

Autorka podkreśla – gdy ktoś mówi o „perkusyjności” akordeonu, zwykle miesza kryteria. Słowo „perkusyjny” bywa w praktyce kojarzone ze sposobem pobudzania, a nie z rodzajem wibratora. Stąd podobne spory dotyczą także fortepianu – bo tam też mamy uderzenie młoteczków w struny.

Dlaczego akordeon bywa nazywany „instrumentem dętym”?

Kolejna klasyczna mina to stwierdzenie, że akordeon jest instrumentem dętym – aerofonem. W instrumentach dętych źródłem dźwięku jest drgający słup powietrza. W akordeonie nie – tam źródłem dźwięku są stroiki przelotowe. Powietrze w akordeonie pełni inną funkcję – jest generatorem, bo wprawia stroiki w drgania, ale nie jest wibratorem.

W skrócie:

w aerofonach – powietrze jest i wibratorem, i elementem całego mechanizmu powstawania dźwięku
w akordeonie – powietrze działa jako generator, ale źródło dźwięku jest inne

Autorka zauważa też, że jeśli już szukać instrumentu „bliższego” akordeonowi w tym aspekcie, to będą nim organy, bo generują dźwięk powietrzem tłoczonym miechem – a dodatkowo w organach istnieją także piszczałki języczkowe, gdzie źródłem dźwięku również jest stroik.

Kryterium, które z punktu widzenia wykonawcy ma największy sens

Z perspektywy wykonawczej, akordeon – w sensie technik gry i sposobu uruchamiania dźwięku – najmocniej zbliża się do rodziny instrumentów klawiszowych. Autorka wskazuje tu m.in. cechy wspólne:

instrumenty o gotowych dźwiękach i względnie stałym stroju (z mocnym podkreśleniem, że akordeon jest tu szczególnym przypadkiem)
możliwość gry wielogłosowej – polifonicznej i harmonicznej
wspólny „klucz” – klawiatura, w akordeonie dodatkowo wielowersyjna
charakterystyczne problemy aplikaturowe, a w akordeonie jeszcze techniki miechowe i miechowo-palcowe

Historia akordeonu – może warto ją opowiadać nie tylko stroikiem, ale i miechem?

Autorka zwraca uwagę, że w narracjach o historii akordeonu zwykle dominuje historia stroika – sięga się do bardzo odległych tropów, by wskazać protoplastów i budować prestiż. Jednocześnie proponuje przesunięcie akcentu – może równie ważnym kluczem jest historia miecha, szczególnie ręcznego?

Prof. Adamowicz-Kaszuba twierdzi, że dopiero ręczny miech nadał stroikom plastyczność i pozwolił wydobyć ich walory sonorystyczne. W instrumentach, gdzie powietrze tłoczone jest stałym ciśnieniem (np. w rozwiązaniach z miechem działającym jak „pompa”), nie ma realnej możliwości kształtowania parametrów dźwięku w trakcie jego trwania – autorka mówi tu o dźwięku w pewnym sensie „martwym”. Z tego punktu widzenia akordeon daje możliwości, których nie dają instrumenty o wielkich gabarytach.

Trop badawczy – portatyw jako przodek „instrumentu na szelkach”

W wykładzie pojawia się też konkretna propozycja spojrzenia w przeszłość poprzez ręczny miech. Autorka przytacza informację za Alexanderem Büchnerem i Curtem Sachsem – w roku 757 n.e. cesarz bizantyjski Konstantyn VI miał przesłać do Francji małe przenośne organy, zwane portatywem. Instrument mocowany pasem, stawiany na kolanach – prawa ręka obsługiwała klawiaturę, lewa miech.

Jeśli patrzeć tylko na źródło dźwięku, to jest to bliski przodek organów (piszczałki wargowe). Ale jeśli tropem jest ręczny miech i funkcja przenośnego instrumentu harmonicznego – pojawia się wątek ważny również dla historii akordeonu. Autorka przypomina, że akordeon bywał w XX wieku nazywany „portatywem XX wieku” czy „organami na szelkach”, przy czym tu sugestia jest mocniejsza – takie przenośne instrumenty z ręcznym miechem były w Europie używane przez setki lat, co potwierdzają liczne źródła ikonograficzne i rzeźbiarskie.

Leonardo da Vinci i „prototyp akordeonu” z muzeum w Castelfidardo

Kolejny mocny punkt wykładu to informacja o instrumencie wykonanym przez Mario Buonoconto na podstawie projektu Leonardo da Vinci, prezentowanym w Civico Museo Internazionale della Fisarmonica w Castelfidardo. W opisie muzealnym model anonsowany jest jako prototyp akordeonu.

Określenie „prototyp akordeonu” nieprzypadkowo zostało ujęte w cudzysłów. Nie oznacza ono, że Leonardo da Vinci w XV wieku świadomie projektował instrument, który miałby stać się bezpośrednim poprzednikiem współczesnego akordeonu. Chodzi raczej o funkcjonalne podobieństwa i idee konstrukcyjne, które z dzisiejszej perspektywy pozwalają dostrzec w tym projekcie jeden z możliwych etapów długiego procesu rozwoju instrumentów z ręcznym miechem. Pojawiają się tu pytania:

czy projekt Leonarda był pierwszym tego typu pomysłem?
czy raczej nawiązywał do znanych wówczas portatywów?
jakie znaczenie mają rozwiązania konstrukcyjne, m.in. przesunięcie klawiatury i prowadzenie miecha w obu kierunkach?

Wątek ma też wymiar symboliczny – możliwość wplecenia do historii akordeonu nazwiska takiej rangi przydaje całej opowieści splendoru i pokazuje, że idea przenośnego instrumentu harmonicznego żyje w kulturze europejskiej długo.

Przyszłość – akordeon wciąż nie jest „zamkniętym projektem”

Rozwój akordeonu nie jest ukończony, co widać po ogromnej różnorodności instrumentarium. Paradoksalnie ta różnorodność jest zarazem mankamentem, bo w praktyce edukacyjnej i wykonawczej oznacza konieczność orientowania się w wielu systemach, korygowania aplikatur, mierzenia się z brakiem uniwersalizacji nawet w profesjonalnym obiegu.

Pytanie o przyszłość autorka wiąże przede wszystkim z minimalizacją mankamentów:

zmniejszenie wagi
wyrównanie równowagi brzmieniowej między manuałami
poprawa wygody gry lewej ręki
rozwiązania ergonomiczne i nowe systemy klawiatur

W wykładzie pojawiają się przykłady kierunków zmian:

projekty ergonomiczne (m.in. koncepcja Donalda Seversa)
różne warianty klawiatur izomorficznych
próby innowacji w manuale melodycznym lewej ręki i pytanie o ich upowszechnienie (barierą są m.in. ceny i przyzwyczajenie do opanowanych systemów)
akordeon ćwierćtonowy i pytanie, czy to droga do upowszechnienia czy dalszego różnicowania rodziny instrumentów
eksperymenty z miechem, w tym instrument z przegrodą w miechu zmuszającą do obsługi przez obie ręce – z jednoczesnym wskazaniem, że rodzi to cały pakiet nowych problemów wykonawczych
wreszcie akordeon elektroniczny, gdzie kluczowe staje się nie samo źródło dźwięku, tylko to, czy da się zachować najbardziej specyficzny element akordeonu – dynamiczny miech, czyli możliwość kształtowania dźwięku podczas jego trwania

Trzy postulaty na koniec

Wykład domyka się wnioskami badawczymi, które wynikają bezpośrednio z doświadczenia środowiska:

pilna potrzeba uporządkowania definicji akordeonu – w wielu opisach miesza się warstwa informacyjna z ideologiczną, a poziom niezgodności ze stanem faktycznym bywa zatrważający
rozwijanie nieznanych wątków historii akordeonu – wypełnianie białych plam
próba odpowiedzi na pytanie „jaki jest akordeon?” w definicji, która obejmie jego cechy specyficzne

Autorska propozycja definicji, którą przytacza prof. Teresa Adamowicz-Kaszuba, brzmi:

Akordeon to wielomanuałowy przenośny instrument muzyczny z dyspozycjami gry mono i polifonicznej oraz harmonicznej, o gotowych wysokościowo dźwiękach, w którym źródłem dźwięku są metalowe stroiki przelotowe (idiofony) poruszane powietrzem (generator dęty) z ręcznego miecha, umożliwiającego dynamiczne i artykulacyjne kształtowanie dźwięku podczas jego trwania.