Artykuł został opublikowany w ramach programu KPO dla Kultury, finansowanego z Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO), realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca.
Literatura źródłowa:
- M. Gajda – Akordeon jako instrument solowy z orkiestrą w wybranych koncertach akordeonowych XX wieku, Praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Teresy Adamowicz-Kaszuby, Poznań 2017
WIEDZA W PIGUŁCE – najważniejsze rzeczy, które warto zapamiętać z tego tekstu
- Koncert to utwór, w którym solista prowadzi muzyczny dialog z orkiestrą.
- Pierwszymi koncertami akordeonowymi były Concerto nr 1 Fieodosija Rubcowa i Koncert Tichona Sotnikowa z 1937 roku.
- Jednym z pierwszych znaczących utworów na akordeon z manuałem melodycznym i orkiestrą jest Fantazja Symfoniczna i Allegro Ole Schmidta z 1958 roku.
- Pierwszy polski koncert akordeonowy to Koncert na akordeon, smyczki, harfę i perkusję Tadeusza Natansona z 1967 roku.
Pojęcie koncertu i jego podstawowe cechy
Koncert to termin o wielu znaczeniach. W ujęciu encyklopedycznym oznacza zarówno formę muzyczną, jak i publiczną prezentację utworu lub sztuki wykonawczej. Jego nazwa wywodzi się z łacińskich słów concerto oraz consero, które wskazują na współdziałanie i współzawodniczenie jako fundamenty gatunku. Stąd wynikają dwie najważniejsze cechy koncertu: oddzielne, wyraźnie prowadzone głosy lub grupy instrumentalne, które tworzą konstrukcję utworu, oraz technika koncertująca, polegająca na współgraniu i jednocześnie pewnej rywalizacji między różnymi korpusami dźwiękowymi. Mimo że konstrukcja koncertu zmieniała się na przestrzeni wieków, te elementy pozostały niezmienne.
Ewolucja formy koncertu w historii muzyki
W baroku pojawiły się dwie podstawowe odmiany koncertu – concerto da chiesa oraz concerto da camera. Szczególne znaczenie zdobyło concerto grosso, w którym niewielką grupę solistów przeciwstawiano większemu zespołowi. Równolegle kształtował się koncert solowy, który w klasycyzmie i romantyzmie utrwalił trzyczęściowy układ cyklu: pierwszą część w formie allegra sonatowego z podwójną ekspozycją i kadencją solową, drugą część kantylenową oraz finał w formie ronda. W romantyzmie rosła rola orkiestry, a w XX wieku twórcy zaczęli odchodzić od klasycznego modelu cyklu, koncentrując się na możliwościach brzmieniowych instrumentów, co poszerzyło język koncertu.
Narodziny koncertu akordeonowego
Koncert akordeonowy pojawił się stosunkowo późno – dopiero w latach trzydziestych XX wieku. Wcześniej powstawały koncerty na instrumenty pokrewne, takie jak Concerto in G minor op. 46 Bernharda Molique’a na angielską concertinę. Za pierwsze właściwe koncerty akordeonowe uznaje się dwa utwory powstałe w 1937 roku w ZSRR: Concerto nr 1 Fieodosija Rubcowa na bajan i rosyjską orkiestrę instrumentów ludowych oraz Koncert Tichona Sotnikowa na bajan z manuałem melodycznym i orkiestrę symfoniczną. Te dzieła rozpoczęły okres intensywnego rozwoju repertuaru, szczególnie w obszarze radzieckim, gdzie koncerty tworzyli m.in. Mikołaj Czajkin, Piotr Londonow, Albin Repnikow i Władysław Zołotariow.
Rozwój gatunku w Europie i w Polsce
W latach czterdziestych koncert akordeonowy zaczął pojawiać się także na Zachodzie. W Niemczech Hugo Herrmann skomponował w 1941 roku Koncert nr 1 na akordeon z towarzyszeniem kwintetu smyczkowego lub akordeonowego. W 1958 roku powstała Fantazja Symfoniczna i Allegro Ole Schmidta – jedno z pierwszych znaczących dzieł napisanych z myślą o akordeonie z manuałem melodycznym i orkiestrą. W Polsce początkiem gatunku był Koncert na akordeon, smyczki, harfę i perkusję Tadeusza Natansona z 1967 roku, skomponowany z inicjatywy Mogensa Ellegaarda. W kolejnych dekadach pojawiły się utwory m.in. Bronisława Kazimierza Przybylskiego, Eugeniusza Bogusławskiego, Krzysztofa Olczaka oraz Bogdana Dowlasza.
Zróżnicowanie formy koncertu akordeonowego
Koncert akordeonowy nie posiada jednej określonej struktury. Jego architektura jest zróżnicowana – od klasycznego układu trzyczęściowego, spotykanego w takich dziełach jak Concerto Classico Marcina Majkusiaka, Koncert Mikołaja Czajkina czy Koncert Bogdana Dowlasza, po układy dwuczęściowe, jak w I Koncercie Herrmanna, oraz czteroczęściowe, reprezentowane przez Koncert Piotra Londonowa. Istnieją również formy jednoczęściowe, np. Concerto Krzysztofa Olczaka czy Concerto Eugeniusza Bogusławskiego. W wielu kompozycjach istotną rolę odgrywa wirtuozeria solisty oraz technika wariacyjna, a źródłem inspiracji bywa folklor, szczególnie w dziełach z pierwszej połowy XX wieku.
Koncert akordeonowy w twórczości kompozytorów współczesnych
We współczesnej muzyce koncert akordeonowy zyskuje coraz większą popularność. Przyczyniają się do tego współprace akordeonistów z kompozytorami, zamówienia instytucjonalne, konkursy oraz programy stypendialne. W drugiej połowie XX i na początku XXI wieku powstają liczne koncerty nie tylko w formule solowej, lecz także na dwóch lub więcej solistów oraz na akordeon zestawiony z innymi instrumentami. W repertuarze znajdują się dzieła twórców silnie związanych z akordeonem, takich jak Bogdan Dowlasz, Krzysztof Olczak czy Bronisław Kazimierz Przybylski, a także kompozytorów należących do różnych pokoleń i estetyk, m.in. Zbigniewa Bargielskiego, Bogusława Schaeffera, Zygmunta Krauzego, Sofii Gubajduliny czy Kaleviego Aho. Zestawienie to ukazuje, że koncert akordeonowy rozwijał się dzięki wkładowi wielu twórców aktywnych w różnych okresach, których dorobek łącznie współtworzy współczesny obraz gatunku.
Statystyki i współczesna pozycja gatunku
Analiza opracowana przez dra Michała Gajdę wskazuje wyraźny wzrost liczby kompozycji na akordeon i orkiestrę. W Polsce w latach 1967–1983 powstało co najmniej 8 takich dzieł, w latach 1985–2000 co najmniej 21, a od 2001 do 2017 roku co najmniej 39. W skali międzynarodowej Gajda odnotowuje ponad 450 kompozycji, z czego 68 to utwory polskie. Różnorodność gatunkową podkreślają również stosowane przez kompozytorów nazwy: obok „koncertu” pojawiają się takie określenia jak suita, serenada, fantazja czy rapsodia.
Zgromadzone dane pokazują, że akordeon konsekwentnie wpisuje się w kanon repertuaru koncertowego instrumentu solowego z orkiestrą. Rozwój instrumentarium, literatury i poziomu wykonawczego sprzyja temu, by koncert akordeonowy zyskiwał coraz stabilniejszą pozycję na estradach koncertowych i zaczął funkcjonować na równych zasadach z koncertami dedykowanymi bardziej tradycyjnym instrumentom.
Gdzie czytać dalej – lektury uzupełniające
Dla osób, które chcą pogłębić wiedzę, polecamy następujące pozycje:
- Adamowicz-Kaszuba T., Con Fisarmonica. Akordeon w muzyce kameralnej w składach mieszanych w kontekście źródeł współczesnej praktyki artystycznej, AM Poznań 2009.
- red. Mądrawski J., Utwory pedagogiczne i koncertowe: na akordeon, Akademia Świętokrzyska im. Jana Kochanowskiego, 2001.
- Pichura J., Literatura akordeonowa. Rys historyczny do roku 1980, AM Katowice 1985.
- Pichura J., wykład pt. Koncert instrumentalny w literaturze akordeonowej.
- Stankiewicz M., Kompozycje na akordeon z towarzyszeniem orkiestry w twórczości polskich kompozytorów, UMiFC Warszawa 2016.
Dodaj komentarz